علائم پارگی تاندون آشیل پا معمولاً ناگهانی و واضح است: درد تیز پشت مچ یا ساق، صدای «تق» و احساس اینکه کسی با لگد به پشت ساق زده، و بعد ضعف در هلدادن پا و ناتوانی در ایستادن روی پنجهی همان پا.
StatPearls دقیقاً همین را از زبان بیماران نقل میکند: درد ناگهانی همراه صدای پارگی، شبیه ضربهی لگد به پایین ساق.
چیزی که بیمار را گمراه میکند این است که بعضیها بعد از پارگی هنوز راه میروند، چون عضلات دیگر کار آشیل را تا حدی جبران میکنند. به همین دلیل طبق StatPearls بیش از ۲۰ درصد پارگیها در ابتدا درست تشخیص داده نمیشوند.
در این مقاله علائم، تست سادهی تامپسون، تفاوت پارگی با التهاب آشیل و زمانی که باید فوری معاینه شوید را توضیح میدهم.
تاندون آشیل کجاست و چطور پاره میشود؟
تاندون آشیل طناب محکم پشت مچ پاست که عضلهی ساق را به استخوان پاشنه وصل میکند؛ هر بار روی پنجه بلند میشوید، میدوید یا میپرید، نیروی ساق از همین تاندون به پاشنه میرسد. AAOS پارگی را پارهشدن و جداشدن رشتههای تاندون تعریف میکند، طوری که دیگر نمیتواند کار عادی خود را انجام دهد.
طبق AAOS پارگی معمولاً وقتی رخ میدهد که عضلهی ساق خیلی سریع کشیده شود، مثل فرود از پرش یا تغییر جهت ناگهانی در ورزش. StatPearls میگوید بیشتر پارگیها ۲ تا ۶ سانتیمتر بالاتر از محل اتصال به پاشنه رخ میدهند؛ ناحیهای که خونرسانی کمتری از بقیهی تاندون دارد.
پارگی میتواند کامل یا جزئی باشد. کلیولند کلینیک هر دو را زیر عنوان پارگی آشیل میآورد و میزان پارگی با سونوگرافی یا امآرآی مشخص میشود.
اگر درد و ضعف پشت ساق از هفتهها پیش مانده و درمان نشده، پارگی مزمن تاندون آشیل را بخوانید.
| نشانه | پارگی آشیل | التهاب (تاندینوپاتی) آشیل |
|---|---|---|
| شروع | ناگهانی، معمولاً وسط ورزش یا پرش | تدریجی، طی هفتهها |
| لحظهی آسیب | صدای تق یا احساس لگدخوردن به پشت ساق | لحظهی مشخصی ندارد |
| الگوی درد | درد تیز پشت مچ، ورم و کبودی | سفتی صبحگاهی و درد بیشتر روز بعد از ورزش |
| تست تامپسون | پاشنه با فشار ساق حرکت نمیکند | پاشنه حرکت میکند |
| اقدام | معاینهی فوری | معاینهی برنامهریزیشده و درمان مرحلهای |
علائم پارگی تاندون آشیل پا چیست؟
لحظهی پارگی معمولاً فراموشنشدنی است. AAOS از صدای «پاپ» میگوید، کلیولند کلینیک از احساس یا شنیدن صدای «تق» پشت مچ، و StatPearls از احساسی شبیه لگدخوردن به پایین ساق. کلیولند کلینیک اضافه میکند که بسیاری از بیماران در همان لحظه برمیگردند تا ببینند چه کسی یا چه چیزی به پایشان خورده.
بعد از آن، طبق کلیولند کلینیک، درد تیز و ناگهانی پشت مچ نزدیک پاشنه، ورم و کبودی پشت مچ، و درد در راهرفتن، بهویژه بالا رفتن از پله یا سربالایی، پیدا میشود. AAOS و StatPearls ناتوانی در ایستادن روی پنجهی پای آسیبدیده یا ضعف واضح در هلدادن پا را نشانهی کلیدی میدانند. گاهی با لمس پشت ساق، یک فرورفتگی در مسیر تاندون حس میشود.
تلهی اصلی همینجاست: StatPearls توضیح میدهد بعضی بیماران با وجود پارگی هنوز راه میروند، چون عضلات دیگر پا جبران میکنند. بیمار فکر میکند «پیچ خورده» و چند روز صبر میکند. اگر بعد از چنین آسیبی نمیتوانید روی پنجهی همان پا بلند شوید، راهرفتن دلیلی بر سالمبودن تاندون نیست.
نه لزوماً. طبق StatPearls بعضی بیماران با وجود پارگی کامل هنوز راه میروند، چون عضلات دیگر پا بخشی از کار آشیل را جبران میکنند. نشانهی مهمتر، ناتوانی در ایستادن روی پنجهی همان پا و نتیجهی تست تامپسون در معاینه است.
بعد از صدای تق، روی پنجهی پا بلند نمیشوید؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه و تست تامپسون مشخص میکند تاندون آشیل پاره شده یا نه و کدام مسیر درمان برای شما مناسب است.
تست تامپسون چیست و چطور پارگی را نشان میدهد؟
تست تامپسون سادهترین و مهمترین معاینه برای پارگی آشیل است. طبق کلیولند کلینیک، روی شکم دراز میکشید و پاها از لبهی تخت آویزان است؛ پزشک عضلهی ساق را آرام فشار میدهد. اگر تاندون سالم باشد، پاشنه همراه فشار ساق کمی حرکت میکند. اگر پاشنه حرکت نکند، احتمال پارگی آشیل زیاد است. این تست نباید درد یا علائم را بدتر کند.
دقت این معاینه بالاست: StatPearls حساسیت تست تامپسون را ۹۶ تا ۱۰۰ درصد و ویژگی آن را ۹۳ تا ۱۰۰ درصد ذکر میکند و میگوید معاینهی درست از امآرآی حساستر است. عکس ساده برای رد شکستگی گرفته میشود و سونوگرافی یا امآرآی میزان و محل پارگی را نشان میدهد. StatPearls هشدار میدهد که انتظار برای تصویربرداری نباید درمان را عقب بیندازد.
پارگی آشیل را از التهاب آشیل چطور تشخیص بدهیم؟
این دو اغلب با هم اشتباه میشوند، ولی داستانشان فرق دارد. التهاب یا تاندینوپاتی آشیل تدریجی است. AAOS علائمش را درد و سفتی مسیر تاندون هنگام صبح، دردی که با فعالیت بیشتر میشود، درد شدید روز بعد از ورزش، ضخیمشدن تاندون و ورمی که در طول روز بیشتر میشود توصیف میکند. پارگی برعکس، در یک لحظه و معمولاً وسط فعالیت رخ میدهد.
این دو بیربط هم نیستند: StatPearls سابقهی تاندینوپاتی را از عوامل خطر پارگی میداند. پس اگر ماهها درد پشت پاشنه داشتهاید و یکباره صدای تق و ضعف آمد، موضوع دیگر التهاب نیست. اگر پاپ ناگهانی پشت ساق یا پاشنه حس کردید، معاینه را عقب نیندازید.
برای درد تدریجی پشت پاشنه، درمان درد پشت پاشنه ناشی از تاندینوپاتی آشیل را بخوانید.
چه کسانی بیشتر در خطر پارگی آشیل هستند؟
StatPearls پارگی آشیل را در دههی سوم تا پنجم عمر شایعتر میداند و میگوید سالانه تا ۴۰ نفر از هر ۱۰۰ هزار نفر دچارش میشوند و حدود ۷۵ درصد پارگیها در مردان است. کلیولند کلینیک بیشترین شیوع را در ۳۰ تا ۴۰ سالگی ذکر میکند.
هر دو منبع «ورزشکاران آخر هفته» را پرخطر میدانند؛ کسانی که تمرین منظم ندارند و گاهبهگاه ورزش سنگین میکنند، مثل فوتبال، بسکتبال و ورزشهای راکتی.
دارو هم مهم است. AAOS برخی آنتیبیوتیکها مثل سیپروفلوکساسین و لووفلوکساسین و همچنین تزریق کورتون را از عوامل تضعیف تاندون میداند و دیابت، آرتریت روماتوئید و چاقی را هم به فهرست اضافه میکند. اگر این داروها را مصرف میکنید و پشت پاشنه درد گرفته، پیش از ادامهی ورزش سنگین با پزشک صحبت کنید.
بعد از تشخیص پارگی آشیل، درمان از کجا شروع میشود؟
دو مسیر اصلی وجود دارد. طبق AAOS، درمان غیرجراحی یعنی بیحرکتی در بوت طبی حداقل ۶ هفته و بعد فیزیوتراپی؛ و جراحی که برای ورزشکاران رقابتی پیشنهاد میشود و معمولاً کمی بعد از آسیب انجام میشود.
StatPearls یادآوری میکند در دادههای قدیمیتر پارگی دوباره بعد از درمان غیرجراحی بسیار بیشتر از جراحی بود، اما با برنامههای توانبخشی جدید این فاصله کمتر شده است.
بازگشت هم زمان میبرد: کلیولند کلینیک ترمیم تاندون را معمولاً ۴ تا ۶ ماه میداند و AAOS میگوید بهبود کامل ممکن است حدود ۱۲ ماه طول بکشد. انتخاب بین این دو مسیر به سن، فعالیت و فاصلهی دو سر پارگی بستگی دارد.
جزئیات را در درمان جراحی یا غیرجراحی پارگی آشیل و مراحل عمل و نقاهت را در جراحی پارگی تاندون آشیل نوشتهام.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
کلیولند کلینیک سه نشانه را دلیل تماس با پزشک میداند: صدای تق یا پاپ پشت مچ، درد تیز و ناگهانی، و سختی راهرفتن بعد از آسیب. توصیهی من این است که اگر فکر میکنید آشیل پاره شده، همان روزهای اول معاینه شوید. معاینه را به «چند روز صبر کنم بهتر شود» نسپارید، چون تصمیم درمانی در روزهای اول گرفته میشود.
تا زمان معاینه ورزش را ادامه ندهید و برای امتحانکردن، روی پنجهی همان پا نپرید. اگر هفتهها از آسیب گذشته و حالا فقط ضعف و لنگش مانده، باز هم معاینه لازم است؛ پارگی تشخیصدادهنشده همان چیزی است که StatPearls دربارهی بیش از ۲۰ درصد بیماران هشدار میدهد.
دربارهی پارگی جزئی هم راهرفتن با پارگی جزئی تاندون آشیل را ببینید.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیماری که روی پای خودش وارد مطب میشود و میگوید «فقط پیچ خورده»، هنوز جزو بیمارانی است که باید تست تامپسون شوند. ساق را فشار میدهم و پاشنه تکان نمیخورد؛ این یک دقیقه معاینه گاهی از یک هفته انتظار برای عکس مهمتر است. پارگی آشیل را زود ببینیم، هر دو مسیر جراحی و غیرجراحی باز است؛ دیر ببینیم، انتخابها کمتر میشود.
پرسشهای متداول
آیا پارگی تاندون آشیل خودش خوب میشود؟
پارگی رهاشده خطر آسیب دوباره و ضعف ماندگار دارد. حتی درمان غیرجراحی هم درمان فعال است: طبق AAOS حداقل ۶ هفته بوت طبی و بعد فیزیوتراپی، زیر نظر پزشک.
تست تامپسون را خودم در خانه میتوانم انجام بدهم؟
شکل تست ساده است، ولی تفسیرش با پزشک است و طبق کلیولند کلینیک معمولاً سونوگرافی یا امآرآی هم برای تأیید لازم میشود. بهجای آزمایش در خانه، زود معاینه شوید.
کدام داروها خطر پارگی آشیل را بیشتر میکنند؟
AAOS برخی آنتیبیوتیکها مثل سیپروفلوکساسین و لووفلوکساسین و تزریق کورتون را نام میبرد. StatPearls مصرف طولانی کورتون را هم عامل خطر میداند. داروی تجویزی را خودسرانه قطع نکنید؛ با پزشک صحبت کنید.
درد و سفتی صبحگاهی پشت پاشنه نشانهی پارگی آشیل است؟
معمولاً نه. طبق AAOS درد و سفتی مسیر تاندون هنگام صبح از علائم التهاب آشیل است. پارگی ناگهانی رخ میدهد و با صدای تق، درد تیز و ضعف در ایستادن روی پنجه همراه است.
پارگی آشیل در چه سنی شایعتر است؟
کلیولند کلینیک بیشترین شیوع را در ۳۰ تا ۴۰ سالگی و در مردان بیشتر از زنان میداند. StatPearls حدود ۷۵ درصد پارگیها را در مردان گزارش میکند.
بعد از پارگی آشیل چقدر فرصت دارم که معاینه شوم؟
اگر احتمال پارگی میدهید، معاینه را عقب نیندازید. طبق AAOS، جراحی اگر لازم باشد معمولاً کمی بعد از آسیب انجام میشود. صبرکردن فقط انتخابهای درمانی را محدود میکند.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
هفتهها از آسیب گذشته و هنوز لنگ میزنید؟
شاید پارگی آشیل از اول تشخیص داده نشده باشد. برای معاینه با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
- Achilles Tendon Rupture — StatPearls, NCBI Bookshelf
- Achilles Tendon Rupture (Tear) — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
- Achilles Tendon Rupture: What Is It, Symptoms & Treatment — Cleveland Clinic
- Thompson Test for Achilles Tendon Rupture — Cleveland Clinic
- Achilles Tendinitis — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
