شایعترین علت درد پاشنه پا هنگام بلند شدن از خواب التهاب فاشیای کف پاست؛ نوار محکمی که از پاشنه تا انگشتان کشیده شده.
آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) توضیح میدهد بیشتر ما با پنجهی رو به پایین میخوابیم، فاشیا در طول شب شل و جمع میشود و با قدم اول صبح ناگهان کشیده میشود؛ درد تیز همین لحظه است و معمولاً بعد از چند دقیقه راهرفتن آرام میگیرد.
اما هر درد صبحگاهی پاشنه، فاشیا نیست. تاندون آشیل، نازکشدن بالشتک چربی زیر پاشنه، شکستگی استرسی، گیرافتادن عصب و آرتریت التهابی هم میتوانند صبحها خودشان را نشان بدهند.
در این مقاله بهعنوان جراح پا و مچ پا توضیح میدهم از روی محل درد و چیزی که بدترش میکند چطور علت محتمل را حدس بزنید، امشب و فردا صبح در خانه چه کنید، و کدام نشانه یعنی دیگر نباید صبر کرد.
علت درد پاشنه پا هنگام بلند شدن از خواب چیست؟
درد صبحگاهی پاشنه یک «علامت» است، نه یک بیماری. یعنی چند مشکل متفاوت میتوانند همین حس را بسازند و درمان هر کدام فرق دارد. نکتهی مشترک همهشان این است که بافتی که شب استراحت کرده و سفت شده، صبح زیر وزن بدن دوباره به کار میافتد.
طبق کلیولند کلینیک و NHS، شایعترین علت درد پاشنه التهاب فاشیای کف پاست. StatPearls میگوید حدود ۱۰ درصد مردم در طول زندگی به آن دچار میشوند و اوج آن بین ۴۰ تا ۶۰ سالگی است. پس اگر در این بازهی سنی هستید و درد زیر پاشنه با اولین قدمها شروع میشود، احتمال زیادی دارد که علت همین باشد.
با این حال، سه سؤال ساده کمک میکند علت را دقیقتر حدس بزنید: درد دقیقاً کجاست (زیر، وسط یا پشت پاشنه)؟ چه چیزی بدترش میکند (قدم اول، فعالیت، شب، پابرهنه راهرفتن)؟
و آیا سوزش، گزگز یا خشکی مفاصل دیگر هم دارید؟ جدول زیر همین سه سؤال را به علتهای محتمل وصل میکند. این جدول جای معاینه را نمیگیرد، ولی کمک میکند با ذهن روشنتری به پزشک مراجعه کنید.
| کجا درد میکند؟ | چه چیزی بدترش میکند؟ | علت محتمل |
|---|---|---|
| زیر پاشنه، بین قوس و پاشنه | چند قدم اول صبح یا بعد از نشستن؛ بعد از چند دقیقه راهرفتن آرامتر | التهاب فاشیای کف پا (شایعترین علت) |
| زیر پاشنه، با خار در عکس | همان الگوی قدم اول صبح | باز هم فاشیا؛ خار معمولاً مقصر درد نیست |
| پشت پاشنه، محل اتصال آشیل | خشکی صبحگاهی در طول تاندون؛ درد شدید در روز بعد از ورزش | تاندینوپاتی انتهای آشیل |
| وسط پاشنه، پخش و مبهم | راهرفتن پابرهنه روی سطح سفت | نازکشدن بالشتک چربی پاشنه |
| کل پاشنه؛ فشار از دو طرف دردناک | بیشتر شدن با فعالیت؛ در ادامه حتی در استراحت | شکستگی استرسی استخوان پاشنه |
| داخل مچ و پاشنه، تیرکشنده به کف پا | سوزش، گزگز یا بیحسی؛ شب و بعد از ایستادن طولانی | گیرافتادن عصب (تونل تارسال یا عصب بکستر) |
| هر دو پاشنه، همراه کمر یا مفاصل دیگر | خشکی صبحگاهی بیش از ۳۰ دقیقه که با حرکت بهتر میشود | آرتریت التهابی (اسپوندیلوآرتروپاتی) |
چرا درد صبحگاهی پاشنه بیشتر از همه به فاشیای کف پا مربوط است؟
الگوی التهاب فاشیا خیلی مشخص است. NHS میگوید درد وقتی بعد از خواب یا استراحت شروع به راهرفتن میکنید بسیار بدتر است، با حرکت کمکم بهتر میشود، ولی اگر مدت طولانی بایستید، راه بروید یا بدوید دوباره برمیگردد. محل درد معمولاً بین قوس و پاشنه است و گاهی بالا آوردن انگشتان از زمین هم سخت میشود.
علت اصلی، فشار تکراری روی محل اتصال فاشیا به استخوان پاشنه است. AAOS و NHS این عوامل خطر را نام میبرند: سن ۴۰ تا ۶۰ سال، اضافهوزن، ایستادن طولانی روی سطح سفت، شروع یا افزایش ناگهانی ورزش و سفتی عضلات ساق.
کفش کهنه یا نامناسب هم میتواند درد را بدتر کند. StatPearls صافی یا گودی زیاد کف پا را هم به این فهرست اضافه میکند.
یک نکتهی مهم برای کسانی که هر دو پاشنهشان صبح درد میکند: طبق StatPearls، التهاب فاشیا در حدود یکسوم بیماران دوطرفه است. پس درد در هر دو پا بهتنها معنی روماتیسم نیست؛ اگر الگوی قدم اول را دارد و مفاصل دیگر درگیر نیستند، باز هم فاشیا محتملترین علت است.
دربارهی خار پاشنه هم باید صریح بود. StatPearls میگوید حدود نیمی از مبتلایان به التهاب فاشیا در عکس خار پاشنه دارند، اما خار علت درد نیست؛ AAOS هم تأکید میکند بیشتر کسانی که خار دارند اصلاً درد پاشنه ندارند.
جزئیات را در خار پاشنه: علت، علائم، درمان خانگی و جراحی و خودِ بیماری را در التهاب تاندون کف پا: علت، درمان و زمان مراجعه نوشتهام.
این الگو، یعنی درد شدید در قدم اول و بهتر شدن با حرکت، بیشتر به التهاب فاشیا میخورد که علتی مکانیکی است و معمولاً با درمانهای ساده بهتر میشود. اما اگر درد با ادامهی راهرفتن بیشتر میشود، با سوزش و بیحسی همراه است، یا خشکی صبحگاهی بیش از نیم ساعت طول میکشد، الگو متفاوت است و باید معاینه شوید.
هر صبح با قدم اول درد پاشنه دارید؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه مشخص میکند درد از فاشیا، تاندون آشیل، عصب یا استخوان است و برنامهی درمان مرحلهای میدهد.
اگر درد پشت پاشنه، وسط پاشنه یا همراه سوزش باشد، علت چیست؟
درد پشت پاشنه: اگر درد و خشکی صبحگاهی در محل اتصال تاندون آشیل به پاشنه است، به تاندینوپاتی انتهای آشیل فکر کنید.
AAOS نشانههایش را درد و خشکی صبحگاهی در طول تاندون، دردی که با فعالیت بدتر میشود و درد شدید در روز بعد از ورزش میداند. در این نوع، خار استخوانی پشت پاشنه هم زیاد دیده میشود و سفتی عضلات ساق مهمترین عامل خطر است.
این مشکل صبر بیشتری میخواهد؛ AAOS میگوید حتی با درمان زودهنگام، درد ممکن است بیش از ۳ ماه طول بکشد. درمان آن از فاشیا متفاوت است و در درمان درد پشت پاشنه ناشی از تاندینوپاتی آشیل توضیح داده شده.
درد پخش در وسط پاشنه: زیر پاشنه یک بالشتک چربی ضربهگیر داریم. StatPearls توضیح میدهد وقتی این بالشتک نازک میشود، درد بهصورت پخش در مرکز پاشنه حس میشود و اغلب با راهرفتن پابرهنه روی سطح سفت شروع میشود.
ضربههای کوچک مکرر و تزریقهای مکرر کورتون از علتهای آناند. فرقش با فاشیا این است که درد وسط پاشنه است، نه جلو و داخل آن، و الگوی «قدم اول» در آن کمتر برجسته است.
سوزش، گزگز یا بیحسی: اینها نشانهی درگیری عصباند، نه فاشیا. در سندرم تونل تارسال، طبق StatPearls، درد از داخل مچ پا به قوس و کف پا تیر میکشد، با گزگز و سوزش همراه است و شب، بعد از ایستادن یا راهرفتن طولانی بدتر میشود.
گیرافتادن عصب بکستر (شاخهای کوچک در داخل پاشنه) هم درد تیز تیرکشندهای میدهد که بعد از راهرفتن و شب بیشتر است. دربارهی این مشکل در سندرم تونل تارسال: علائم، تشخیص و درمان بیشتر بخوانید.
آیا درد صبحگاهی پاشنه ممکن است نشانهی شکستگی یا روماتیسم باشد؟
بله، ولی کمتر از فاشیا، و هر کدام سرنخ خودش را دارد. شکستگی استرسی استخوان پاشنه ترک ریزی است که از فشار تکراری ایجاد میشود.
AAOS میگوید علامت اصلی آن درد پاشنه در حین فعالیت است و چون به التهاب فاشیا شبیه است، گاهی امآرآی لازم میشود. بیشتر این شکستگیها بعد از افزایش ناگهانی فعالیت، یا در کسانی که پوکی استخوان دارند، رخ میدهند.
فرق مهمش با فاشیا این است که درد شکستگی با ادامهی راهرفتن آرام نمیشود. StatPearls میگوید این درد با فعالیت بدتر میشود و اگر درمان نشود، ممکن است به درد در حال استراحت برسد؛ فشار دادن دو طرف پاشنه به هم هم دردناک است. طبق AAOS، شکستگی استرسی معمولاً ۶ تا ۸ هفته طول میکشد تا جوش بخورد.
جزئیات بیشتر در شکستگی فشاری پاشنه: علل، علائم و روشهای درمان آمده است.
آرتریت التهابی گروهی از بیماریهای روماتیسمی است که محل چسبیدن تاندون به استخوان را ملتهب میکند. StatPearls در بحث اسپوندیلوآرتروپاتیها، التهاب محل اتصال آشیل و فاشیای کف پا را از تظاهرات شایع میداند.
سرنخ اصلی، خشکی صبحگاهی بیش از ۳۰ دقیقه است که با حرکت بهتر و با استراحت بدتر میشود و معمولاً قبل از ۴۵ سالگی شروع میشود.
اگر درد هر دو پاشنه همراه با کمردرد صبحگاهی، ورم یا خشکی مفاصل دیگر، انگشت ورمکرده و «سوسیسی»، پسوریازیس، التهاب چشم، علائم گوارشی مزمن یا سابقهی خانوادگی این بیماریهاست، باید آرتریت التهابی بررسی شود. در این حالت درمان فقط کشش و کفی نیست.
توضیح بیشتر را در آرتریت پا و مچ پا؛ دلایل، علائم و بهترین روشهای درمان ببینید.
درمان درد پاشنه پا هنگام صبح: امشب و فردا صبح در خانه چه کنیم؟
این توصیهها برای الگوی شایع، یعنی التهاب فاشیا، است. اگر نشانههای شکستگی، عصب یا روماتیسم را دارید، قبل از شروع با پزشک مشورت کنید. قبل از اولین قدم صبح: همانجا روی تخت بنشینید و فاشیا را گرم کنید.
AAOS کشش فاشیا در حالت نشسته را توصیه میکند: پا را روی پای دیگر بگذارید و انگشتان را به سمت ساق بکشید تا کشش را زیر قوس حس کنید. چند بار تکرار کنید و بعد بایستید.
در طول روز: AAOS کشش ساق رو به دیوار را هم مهم میداند؛ پای عقب با زانوی صاف و پاشنه روی زمین.
NHS توصیه میکند تا جای ممکن پا را استراحت دهید و بالا نگذارید، کیسهی یخ پیچیده در حوله را تا ۲۰ دقیقه و هر ۲ تا ۳ ساعت یک بار بگذارید، کفش راحت با پاشنهی کوتاه و کف نرم بپوشید، از کفی یا پد پاشنه استفاده کنید و بهجای دویدن، ورزش کمفشار مثل شنا را امتحان کنید.
چه کاری نکنید: NHS میگوید مدت طولانی پابرهنه راه نروید یا نایستید و کفش پاشنهبلند یا تنگ نپوشید. در خانههایی که کف سرامیک یا سنگ دارند، یک دمپایی با کف نرم کنار تخت بگذارید تا قدم اول صبح روی سطح سفت نباشد. اگر اضافهوزن دارید، کمکردن وزن فشار روی پاشنه را کم میکند.
امشب: چون علت درد صبحگاهی جمعشدن فاشیا در خواب است، AAOS آتل شبانه را پیشنهاد میکند که پا را در حالت کشیده نگه میدارد. مسکن سادهی بدون نسخه میتواند درد را کم کند، ولی نوع و مقدارش را با پزشک یا داروساز هماهنگ کنید.
برای مراحل بعدی درمان، مثل نقش شوکویو تراپی در درمان درد پاشنه، اول باید علت با معاینه قطعی شود.
درد صبحگاهی پاشنه چقدر طول میکشد و کِی خوب میشود؟
این شاید پرتکرارترین سؤال بیماران باشد و جواب صادقانه این است: بهبود التهاب فاشیا کُند است، ولی چشمانداز خوبی دارد. AAOS میگوید بیش از ۹۰ درصد بیماران ظرف ۱۰ ماه از شروع درمانهای ساده بهتر میشوند. StatPearls هم مینویسد حدود ۷۵ درصد موارد ظرف ۱۲ ماه خودبهخود برطرف میشوند.
یعنی اگر بعد از دو هفته کشش هنوز صبحها درد دارید، به این معنی نیست که درمان شکست خورده. StatPearls میانگین طول علائم را کمی بیش از یک سال ذکر میکند و میگوید تا ۹۰ درصد بیماران با درمان غیرجراحی بهبود مییابند. تداوم کشش روزانه مهمتر از شدت آن است.
علتهای دیگر زمانبندی متفاوتی دارند: شکستگی استرسی معمولاً ۶ تا ۸ هفته، و تاندینوپاتی آشیل گاهی بیش از ۳ ماه. جراحی برای درد صبحگاهی پاشنه تقریباً هیچوقت قدم اول نیست و فقط برای درصد کمی از بیماران که ماهها درمان درست را انجام دادهاند و بهتر نشدهاند مطرح میشود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
NHS میگوید اگر درد پاشنه شدید است یا مانع کارهای روزمرهتان شده، بدتر میشود یا مدام برمیگردد، بعد از ۲ هفته مراقبت در خانه بهتر نشده، با گزگز یا بیحسی همراه است، یا دیابت دارید و پایتان درد میکند، باید معاینه شوید. کلیولند کلینیک هم دردی را که راهرفتن را سخت کرده دلیل مراجعه میداند.
این نشانهها فوریاند و نباید تا صبح بعد صبر کرد (طبق NHS): درد شدید پاشنه بعد از ضربه یا آسیب، شنیدن صدای «تق» هنگام آسیب، تغییر شکل پا یا مچ، ناتوانی در راهرفتن عادی، ورم ساق، یا احساس ضعف و غش. اینها میتوانند نشانهی شکستگی یا پارگی تاندون آشیل باشند.
دو حالت دیگر هم بررسی تخصصی میخواهد، حتی اگر درد شدید نباشد: دردی که با فعالیت بیشتر و بیشتر میشود و کمکم در حال استراحت هم باقی میماند (احتمال شکستگی استرسی)، و درد هر دو پاشنه همراه با خشکی صبحگاهی طولانی در کمر یا مفاصل دیگر (احتمال آرتریت التهابی).
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
درد صبحگاهی پاشنه تقریباً همیشه یک پیام دارد: بافتی که شب استراحت کرده، با قدم اول ناگهان زیر وزن بدن کشیده میشود. کار اصلی در معاینه این است که معلوم شود کدام بافت؛ فاشیا، آشیل، عصب یا خود استخوان.
وقتی علت درست تشخیص داده شود، بیشتر بیماران بدون جراحی و با صبر و کشش منظم بهتر میشوند؛ مشکل از جایی شروع میشود که ماهها برای علت اشتباه درمان میگیرند.
پرسشهای متداول
چرا درد پاشنه فقط صبحها شدید است و بعد بهتر میشود؟
چون بیشتر ما با پنجهی رو به پایین میخوابیم و فاشیای کف پا در طول شب شل و جمع میشود. قدم اول صبح آن را ناگهان میکشد و درد میدهد؛ با چند دقیقه راهرفتن فاشیا گرم میشود و درد کم میشود.
آیا درد پاشنه هنگام بلند شدن از خواب خطرناک است؟
در بیشتر موارد علت آن التهاب فاشیاست که خطرناک نیست و معمولاً با درمانهای ساده بهتر میشود. ولی اگر درد بعد از ضربه شروع شده، با سوزش و بیحسی همراه است، در استراحت هم هست یا راهرفتن را مختل کرده، باید معاینه شوید.
درد هر دو پاشنه در صبح نشانهی روماتیسم است؟
نه لزوماً. التهاب فاشیا در حدود یکسوم بیماران دوطرفه است. اما اگر همراه آن کمردرد صبحگاهی، خشکی بیش از نیم ساعت یا ورم مفاصل دیگر دارید، آرتریت التهابی باید بررسی شود.
برای درد پاشنه صبحگاهی چه کفشی بپوشم؟
کفش راحت با پاشنهی کوتاه و کف نرم، بههمراه کفی یا پد پاشنه. از پابرهنه راهرفتن روی سطح سفت، کفش تخت نازک، پاشنهبلند و کفش تنگ پرهیز کنید و یک دمپایی نرم کنار تخت بگذارید.
درد پاشنه صبحگاهی چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
التهاب فاشیا کُند بهتر میشود. طبق AAOS بیش از ۹۰ درصد بیماران ظرف ۱۰ ماه از شروع درمان ساده بهتر میشوند. شکستگی استرسی معمولاً ۶ تا ۸ هفته و تاندینوپاتی آشیل گاهی بیش از ۳ ماه زمان میبرد.
آیا خار پاشنه علت درد صبحگاهی است؟
معمولاً نه. حدود نیمی از مبتلایان به التهاب فاشیا در عکس خار دارند، ولی درد از فاشیاست و بیشتر کسانی که خار دارند اصلاً درد ندارند. به همین دلیل درد بدون برداشتن خار درمان میشود.
اگر درد پاشنه با سوزش و گزگز همراه باشد یعنی چه؟
سوزش، گزگز و بیحسی بیشتر نشانهی درگیری عصب است، مثل سندرم تونل تارسال یا گیرافتادن عصب بکستر، که معمولاً شب و بعد از ایستادن طولانی بدتر میشود. این حالت را خودتان درمان نکنید و معاینه شوید.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
چند هفته کشش و کفی جواب نداده؟
شاید علت چیزی غیر از فاشیا باشد. برای معاینه و تشخیص دقیق علت درد پاشنه با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
- Plantar Fasciitis and Bone Spurs — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
- Plantar Heel Pain — StatPearls, NCBI Bookshelf
- Plantar Fasciitis — StatPearls, NCBI Bookshelf
- Heel pain — NHS
- Plantar fasciitis — NHS
- Achilles Tendinitis — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
- Stress Fractures of the Foot and Ankle — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
- Tarsal Tunnel Syndrome — StatPearls, NCBI Bookshelf
- Seronegative Spondyloarthropathy — StatPearls, NCBI Bookshelf
- Heel Pain: Causes, Diagnosis & Treatment — Cleveland Clinic
