تاندونیت آشیل به التهاب یا آسیب تدریجی تاندونی گفته می‌شود که عضله‌ی ساق را به پاشنه وصل می‌کند و طی هفته‌ها بر اثر فشار مکرر ایجاد می‌شود، نه در یک لحظه‌ی مشخص.
کلیولند کلینیک می‌گوید حدود ۲۴ درصد ورزشکاران در طول زندگی‌شان دچار همین نوع آسیب تاندون آشیل می‌شوند.
طبق OrthoInfo انجمن جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS)، تاندونیت آشیل یکی از شایع‌ترین مشکلات پشت پاشنه است و بیشتر از فشار مکرر و استفاده‌ی زیاد ایجاد می‌شود، نه از یک ضربه‌ی خاص. تاندون آشیل بزرگ‌ترین تاندون بدن است و عضلات ساق را به استخوان پاشنه وصل می‌کند؛ هر بار راه می‌روید، می‌دوید، از پله بالا می‌روید یا روی پنجه بلند می‌شوید، همین تاندون نیرو را منتقل می‌کند.
در این مقاله می‌گویم تاندونیت با تاندینوز و تاندینوپاتی چه فرقی دارد، دو نوع اصلی آن کدام‌اند، علائم و علت‌ها چیست، درمان غیرجراحی از کجا شروع می‌شود و چرا کورتون معمولاً توصیه نمی‌شود.
تاندونیت آشیل چیست و با تاندینوز و تاندینوپاتی چه فرقی دارد؟
طبق کلیولند کلینیک، تاندونیت آشیل التهاب بافتی است که عضله‌ی ساق را به پاشنه وصل می‌کند؛ التهاب واکنش طبیعی بدن به آسیب یا فشار است. در دوندگان، بالارفتن مکرر روی پنجه همراه با نگرفتن استراحت کافی، با گذر زمان همین التهاب دردناک را می‌سازد.
AAOS بین سه واژه فرق ظریفی می‌گذارد: «تاندونیت» التهاب حاد تاندون است، ولی «تاندینوپاتی» به حالتی گفته می‌شود که تاندون بر اثر آسیب مزمن دچار تخریب میکروسکوپی (فرسودگی) شده. در عمل، AAOS این سه اصطلاح — تاندونیت، تاندینوز و تاندینوپاتی — را برای همان مشکل به کار می‌برد. کلیولند کلینیک هم «تاندینوز آشیل» (تخریب تدریجی تاندون) را یکی از عوارض تاندونیتِ رهاشده و بی‌درمان می‌داند.
دو نوع تاندونیت آشیل: میانه‌ی تاندون یا محل اتصال به پاشنه؟
AAOS و کلیولند کلینیک تاندونیت آشیل را بر اساس محل درگیری به دو دسته تقسیم می‌کنند که می‌توانند جدا یا هم‌زمان رخ دهند.
| ویژگی | تاندونیت میانه‌ی تاندون (نان‌اینسرشنال) | تاندونیت محل اتصال به پاشنه (اینسرشنال) |
|---|---|---|
| محل درگیری | چند سانتی‌متر بالاتر از پاشنه | دقیقاً محل چسبیدن تاندون به استخوان پاشنه |
| شایع‌تر در چه کسانی | افراد فعال‌تر و ورزشکار | در هر سن و سطح فعالیتی، حتی افراد کم‌تحرک؛ بیشتر در دوندگان استقامت |
| علت شایع همراه | افزایش ناگهانی فشار تمرین | سفتی مزمن عضله‌ی ساق، خار استخوانی پاشنه |
| خار استخوانی | معمولاً ندارد | اغلب در پشت پاشنه شکل می‌گیرد |
| محدودیت تمرینی مهم | حرکت افت پاشنه (heel drop) مجاز و مفید است | حرکت افت پاشنه توصیه نمی‌شود |
علائم تاندونیت آشیل کدام‌اند؟
طبق کلیولند کلینیک، علائم شامل درد پاشنه و مچ پا، سفتی یا حساسیت مسیر تاندون، ضعف ساق و ورم اطراف تاندون آشیل است؛ ناراحتی معمولاً بعد از فعالیت یا روز بعد از ورزش، هنگام بالارفتن از پله یا سربالایی، و صبح‌ها بیشتر است — با این تفاوت که سفتی صبحگاهی اغلب طول روز کمی بهتر می‌شود.
AAOS اضافه می‌کند تاندون ممکن است ضخیم شود و در نوع اینسرشنال خار استخوانی هم شکل بگیرد و تورم با فعالیت بیشترِ روز تشدید شود.
در معاینه، AAOS و کلیولند کلینیک هر دو می‌گویند پزشک دنبال ورم مسیر تاندون یا پشت پاشنه، درد نزدیک محل اتصال یا وسط تاندون، خار استخوانی، و محدودیت دامنه‌ی حرکتی مچ می‌گردد؛ اغلب همین معاینه برای تشخیص کافی است و تصویربرداری فقط برای دیدن شدت آسیب لازم می‌شود.
نه. اگر ناگهان صدای تق شنیدید و نمی‌توانید روی پنجه‌ی همان پا بایستید، این نشانه‌ی پارگی تاندون آشیل است، نه تاندونیت. هرچه زودتر به پزشک مراجعه کنید؛ علائم کامل پارگی و تست تامپسون را در این مقاله نوشته‌ام.
چند هفته است صبح‌ها پشت پاشنه‌تان درد و سفتی دارید؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه مشخص می‌کند با تاندونیت آشیل روبه‌رو هستید یا مشکل دیگری، و برنامه‌ی درمان غیرجراحی را همان جلسه شروع می‌کند.
علت و عوامل خطر تاندونیت آشیل چیست؟
AAOS تاندونیت آشیل را معمولاً نتیجه‌ی فشار تکراری می‌داند، نه یک آسیب مشخص. رایج‌ترین علت، افزایش ناگهانی حجم یا شدت تمرین است؛ مثلاً زیادکردن مسافت دویدن روزانه بدون فرصت دادن به بدن برای تطبیق. تغییر ناگهانی نوع کفش هم می‌تواند فشار روی تاندون را زیاد کند.
کلیولند کلینیک به همین فهرست، ورزش‌های با توقف و شروع ناگهانی، دویدن و رقص، مشاغلی که فشار زیادی به پا و مچ می‌آورند (مثل کارگری)، و به‌ویژه «ورزشکاران آخر هفته» — کسانی که بدنشان به فشار ورزشی عادت ندارد — را اضافه می‌کند. NHS Guy’s and St Thomas’ هم اضافه‌وزن و خطاهای برنامه‌ی تمرینی (مثل کمبود تنوع تمرین یا دویدن زیاد سربالایی) را از عوامل مؤثر می‌داند.
از نظر ساختار بدن هم، کلیولند کلینیک سفتی یا ضعف عضله‌ی ساق، خار استخوانی، کف پای صاف و اورپروناسیون (چرخش مچ به داخل هنگام راه‌رفتن) را عوامل خطر می‌داند. سفتی مزمن عضله‌ی ساق فشار اضافه‌ای روی محل اتصال تاندون به پاشنه وارد می‌کند و به‌ویژه در نوع اینسرشنال نقش دارد. اگر کوتاهی و سفتی مزمن آشیل مشکل اصلی شماست، جزئیاتش را در کوتاهی تاندون آشیل و روش‌های درمان آن نوشته‌ام.
AAOS یک عامل ساختاری دیگر را هم نام می‌برد: تغییر شکل هاگلوند، یعنی بزرگ‌شدن غیرعادی استخوان پشت پاشنه که می‌تواند با تاندون تماس پیدا کند و التهاب ایجاد کند. مصرف برخی داروها هم در بروز مشکلات تاندون آشیل نقش دارد؛ اگر آنتی‌بیوتیک مصرف می‌کنید و پشت پاشنه درد گرفته، تاندونیت آشیل و آنتی‌بیوتیک را ببینید.
درمان تاندونیت آشیل بدون جراحی چطور است؟
طبق کلیولند کلینیک، قدم اول روش RICE است: استراحت (قطع فعالیت‌هایی که تاندون را تحت فشار می‌گذارند و جایگزینی موقت با ورزش کم‌فشار مثل شنا)، یخ (حداکثر ۲۰ دقیقه هر بار)، کمپرس با باند یا نوار ورزشی، و بالانگه‌داشتن پا بالاتر از سطح قلب برای کم‌کردن ورم. از پله‌های شیب‌دار و کشش بیش‌ازحد تاندون (مثل ایستادن روی پله‌ی نردبان) هم باید پرهیز کرد.
NHS Guy’s and St Thomas’ نام دقیق‌تری برای همین استراحت به کار می‌برد — «استراحت نسبی»، یعنی کم‌کردن فعالیت‌های روی پا و جایگزینی با دوچرخه یا شنا، نه بی‌حرکتی کامل؛ و توصیه می‌کند یخ مستقیم روی پوست گذاشته نشود، بلکه داخل حوله پیچیده شود.
AAOS و کلیولند کلینیک هر دو داروهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن را برای کاهش درد مفید می‌دانند، ولی تأکید می‌کنند این داروها بدون مشورت پزشک بیش از یک ماه مصرف نشوند و ضخیم‌شدگی خود تاندون را برطرف نمی‌کنند. فیزیوتراپی اصلی‌ترین بخش درمان است: کلیولند کلینیک از تمرین تقویتی، ماساژ، کشش و اصلاح الگوی دویدن نام می‌برد.
AAOS مشخصاً تمرین‌های اکسنتریک — یعنی طویل‌شدن عضله همراه با انقباض کنترل‌شده، مثل پایین‌آوردن آرام پاشنه از لبه‌ی پله — را برای نوع نان‌اینسرشنال مفید می‌داند، ولی هشدار می‌دهد این حرکت‌ها باید اول زیر نظر فیزیوتراپیست انجام شوند و در نوع اینسرشنال اصلاً توصیه نمی‌شوند. مجموعه‌ی کامل تمرین‌های تقویتی خانگی را در تمرینات تقویت تاندون آشیل نوشته‌ام.
گزینه‌های تکمیلی هم وجود دارند: آتل شبانه که پا را با نوک‌انگشت‌های رو به بالا نگه می‌دارد و به کشش صبحگاهی کمک می‌کند؛ کفش نرم‌تر یا بازتر در پشت پاشنه، کفی بالابرنده‌ی پاشنه یا ارتز سفارشی، و پرهیز از راه‌رفتن پابرهنه؛ و در موارد درد شدید، بوت طبی یا گچ راه‌رفتنی کوتاه‌مدت برای استراحت تاندون.
کلیولند کلینیک روش دیگری هم به نام «بریسمان» را برای مراحل اولیه‌ی تاندونیت (پیش از پیشرفت به تاندینوز) توضیح می‌دهد: تزریق بی‌حس‌کننده در فضای اطراف تاندون برای شکستن بافت اسکار، که گاهی چندبار تکرار می‌شود.
شاک‌ویو (ESWT) یکی دیگر از روش‌هاست: طبق AAOS، نوع پرانرژی در یک جلسه با بی‌حسی موضعی یا عمومی انجام می‌شود و نوع کم‌انرژی در ۳ تا ۴ جلسه بدون نیاز به بی‌حسی؛ مطالعات اخیر بهبود درد و عملکرد را نشان داده‌اند، به‌خصوص همراه تمرین اکسنتریک، ولی هنوز برای توصیه‌ی قطعی و همگانی اطلاعات کافی نیست.
چرا تزریق کورتون در تاندونیت آشیل معمولاً توصیه نمی‌شود؟
کورتون یک ضدالتهاب قوی است، ولی AAOS صراحتاً تزریق آن به داخل یا اطراف تاندون آشیل را توصیه نمی‌کند، چون می‌تواند خطر پارگی تاندون را بالا ببرد؛ پژوهش‌ها نشان داده‌اند قدرت تاندون بعد از تزریق کورتون به‌طور محسوسی کم می‌شود. این نکته برای بیمارانی که فقط دنبال تسکین سریع درد هستند مهم است.
پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) هم بررسی شده و چند مطالعه بهبود درد را نشان داده‌اند، اما طبق AAOS هنوز اطلاعات کافی برای قضاوت قطعی درباره‌ی اثربخشی واقعی آن وجود ندارد.
کی جراحی تاندونیت آشیل مطرح می‌شود؟
طبق AAOS و کلیولند کلینیک، جراحی فقط زمانی در نظر گرفته می‌شود که درد بعد از حدود ۶ ماه درمان غیرجراحی پیوسته بهتر نشده باشد. نوع جراحی به محل درگیری و میزان آسیب تاندون بستگی دارد.
در دبریدمان — رایج‌ترین روش برای نوع اینسرشنال — بافت آسیب‌دیده و خار استخوانی پشت پاشنه برداشته می‌شود و باقی‌مانده‌ی سالم تاندون دوباره با پیچ یا بخیه‌ی مخصوص به پاشنه وصل می‌شود.
اگر بیش از نیمی از تاندون باید برداشته شود، تاندون دیگری — معمولاً تاندون خم‌کننده‌ی شست پا — جایگزین بخشی از کار آشیل می‌شود؛ کلیولند کلینیک تأکید می‌کند حرکت شست و راه‌رفتن بعد از این جراحی حفظ می‌شود، ولی ممکن است بازگشت به ورزش رقابتی حرفه‌ای دیگر میسر نباشد.
روش دیگر، طویل‌کردن جراحی عضله‌ی دوقلوی ساق (گاستروکنمیوس رسسشن) است، برای بیمارانی که با وجود کشش مداوم هنوز در پایین‌آوردن نوک پا محدودیت دارند. کلیولند کلینیک از روش کم‌تهاجمی‌تری هم به نام Hydrocision TenJet نام می‌برد که با هدایت سونوگرافی و فشار آب نمک، بافت آسیب‌دیده را از تاندون سالم جدا می‌کند.
هیچ جراحی بدون ریسک نیست: کلیولند کلینیک می‌گوید بعضی بیماران بعد از عمل هم درد را کامل از دست نمی‌دهند و عفونت محل زخم، به‌خاطر موقعیت خاص تاندون آشیل، می‌تواند درمانش سخت باشد. با این حال طبق AAOS نتایج کلی خوب است: در مطالعات دبریدمان تا ۷۵ درصد بیماران به سطح فعالیت قبل از آسیب برمی‌گردند و تا ۹۰ درصد از نتیجه راضی‌اند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
کلیولند کلینیک مراجعه یا رفتن به اورژانس را در سه حالت لازم می‌داند: علائمی که بعد از چند هفته بهتر نمی‌شوند، درد شدید، و هر نشانه‌ی احتمال پارگی تاندون از جمله شنیدن صدای پاپ. اگر چند هفته است درد و سفتی پشت پاشنه دارید، صبح‌ها بدتر است یا روز بعد از ورزش تشدید می‌شود، وقت معاینه است؛ هر دو منبع تأکید می‌کنند هرچه دیرتر مراجعه کنید، درمان طولانی‌تر و سخت‌تر می‌شود.
و اگر در میانه‌ی یک فعالیت ناگهان صدای تق یا پاپ شنیدید، درد شدید و تیز پشت مچ پیدا شد یا نمی‌توانید روی پنجه‌ی همان پا بایستید، منتظر نمانید — این‌ها نشانه‌ی احتمال پارگی هستند و همان روز باید معاینه شوید.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیشتر بیمارانی که با تاندونیت آشیل می‌بینم، ماه‌ها با درد صبحگاهی کنار آمده‌اند و فقط وقتی مراجعه می‌کنند که دیگر دویدن یا حتی راه‌رفتن راحت اذیتشان می‌کند. هرچه زودتر برنامه‌ی تمرین اصلاحی و فیزیوتراپی شروع شود، احتمال رسیدن به جراحی کمتر است. تزریق کورتون را برای این تاندون توصیه نمی‌کنم؛ تسکین کوتاه‌مدتش ارزش ریسک پارگی را ندارد.
پرسش‌های متداول
آیا تاندونیت آشیل خودش خوب می‌شود؟
گاهی درد خفیف با کم‌کردن فعالیت کم می‌شود، ولی طبق کلیولند کلینیک بهبود واقعی می‌تواند «آزاردهنده کند» باشد و چند ماه طول بکشد؛ رهاکردن کامل مشکل بدون هیچ اقدامی می‌تواند آن را به تاندینوز یا حتی پارگی برساند.
تزریق کورتون تاندونیت آشیل را زودتر خوب می‌کند؟
توصیه نمی‌شود. AAOS می‌گوید تزریق کورتون در تاندون آشیل با کاهش محسوس قدرت تاندون و افزایش خطر پارگی همراه است، حتی اگر موقتاً درد را کم کند.
درد پشت پاشنه فقط صبح‌ها یعنی چه؟
طبق کلیولند کلینیک سفتی صبحگاهی مسیر تاندون از علائم شاخص تاندونیت آشیل است، به‌خصوص اگر طول روز کمی بهتر و بعد از ورزش یا سربالایی بدتر شود. NHS Guy’s and St Thomas’ هم می‌گوید درد هنگام بلندشدن صبح یا شروع راه‌رفتن بعد از یک دوره استراحت شایع است. اگر این الگو چند هفته ادامه دارد، معاینه لازم است.
«استراحت نسبی» که پزشک‌ها توصیه می‌کنند یعنی چه؟
طبق NHS Guy’s and St Thomas’، استراحت نسبی یعنی کم‌کردن فعالیت‌های روی پا مثل پیاده‌روی طولانی یا دویدن، نه بی‌حرکت‌ماندن کامل. در همین دوره می‌توانید با دوچرخه یا شنا آمادگی بدنی‌تان را حفظ کنید؛ فقط تاندون آشیل است که باید استراحت کند، نه کل بدن.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک می‌شود.
با وجود چند ماه استراحت و فیزیوتراپی هنوز درد دارید؟
اگر تاندونیت آشیل به درمان غیرجراحی جواب نداده، برای بررسی گزینه‌های بعدی و احتمال جراحی با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
