خار پاشنه زائدهی استخوانی کوچکی زیر استخوان پاشنه است که در عکس رادیولوژی دیده میشود، اما برخلاف تصور رایج، خودِ خار عامل درد نیست. آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) صریح میگوید بیشتر کسانی که خار پاشنه دارند اصلاً درد ندارند و درد پاشنه از التهاب فاشیای کف پا میآید که همان خار را هم ساخته است. این تفاوت مهم است، چون درمان درست «تراشیدن خار» نیست؛ درمان، آرامکردن فاشیاست و طبق AAOS بیش از ۹۰ درصد بیماران با روشهای ساده ظرف ۱۰ ماه بهبود مییابند. در این مقاله (با فیلم جراحی) میگویم خار چطور شکل میگیرد، درد آن را از آسیب آشیل و شکستگی چطور تشخیص بدهیم، در خانه چه کاری بکنیم، و جراحی اندوسکوپیک (لیزری) دقیقاً برای چه کسی است.
خار پاشنه چطور شکل میگیرد و چرا خودش درد ندارد؟
فاشیای کف پا نوار محکمی است که از پاشنه تا انگشتان کشیده شده و قوس پا را نگه میدارد. وقتی سالها فشار زیاد به محل اتصال آن به استخوان پاشنه وارد میشود (ایستادن طولانی، اضافهوزن، دویدن، کفش با کف نازک)، بدن در محل کشش، استخوان اضافه میسازد؛ این همان خار است. AAOS خار را نتیجهی کشش طولانیمدت فاشیا میداند، نه علت درد.
طبق StatPearls، حدود نیمی از بیماران مبتلا به التهاب فاشیای کف پا خار پاشنه هم دارند، ولی خار عامل درد نیست؛ و AAOS اضافه میکند که چون خار مقصر نیست، درد بدون برداشتن خار درمان میشود. به زبان ساده: خار «رد پای» سالها فشار است، نه دشمنی که باید تراشیده شود. اگر کسی به شما گفت باید خار را برداشت تا درد برود، این ادعا با منابع معتبر نمیخواند.
یک نوع دیگر هم هست: خار پشت پاشنه، در محل اتصال تاندون آشیل، که با التهاب انتهای آشیل همراه است و درمان متفاوتی دارد. این مقاله دربارهی خار زیر پاشنه است؛ برای درد پشت پاشنه درمان درد پشت پاشنه ناشی از تاندینوپاتی آشیل را ببینید.
| باور رایج | واقعیت طبق منابع | معنی عملی |
|---|---|---|
| خار پاشنه عامل درد است | AAOS: خار عامل درد نیست؛ بیشتر افراد با خار درد ندارند | درمان روی فاشیا متمرکز میشود |
| باید خار را تراشید | درد بدون برداشتن خار درمان میشود | جراحی فقط بعد از ۶ تا ۱۲ ماه درمان ناموفق |
| تزریق کورتون درمان قطعی است | تکرار تزریق فاشیا را ضعیف و مستعد پارگی میکند | حداکثر یک تا دو نوبت |
| چند روز کشش کافی است | حداقل ۶ هفته برای قضاوت؛ ۹۰٪ ظرف ۱۰ ماه خوب میشوند | تداوم مهمتر از شدت |
علائم خار پاشنه: از کجا بفهمیم خار پاشنه داریم؟
درد خار پاشنه در واقع همان درد التهاب فاشیاست و سه نشانهی کلاسیک دارد: درد تیز زیر پاشنه با اولین قدمهای صبح یا بعد از مدتی نشستن، کمشدن درد بعد از چند دقیقه راهرفتن و برگشت آن در پایان روز، و حساسیت با فشار انگشت روی جلوی داخلی پاشنه. NHS هم همین الگو را برای التهاب فاشیا توصیف میکند: درد تیز بین قوس و پاشنه که با شروع راهرفتن بدتر و با استراحت بهتر میشود.
با این حال، طبق NHS چند علت دیگر درد پاشنه شبیه همین است و باید جدا شود: درد ناگهانی و شدید با صدای «تق» هنگام آسیب یعنی شکستگی پاشنه یا پارگی آشیل؛ درد پشت پاشنه که به مچ و ساق میرود یعنی تاندون آشیل؛ و قرمزی و ورم با درد مبهم یعنی بورسیت. درد همراه با گزگز یا بیحسی هم بیشتر عصبی است تا فاشیا. جزئیات خودِ التهاب فاشیا را در التهاب تاندون کف پا: علت، درمان و زمان مراجعه نوشتهام.
خیر. خار بدون درد هیچ درمانی نمیخواهد و بهمرور هم مشکلی نمیسازد. فقط عادتهایی که فاشیا را تحت فشار میگذارند (کفش نازک، ایستادن طولانی، سفتی ساق) را اصلاح کنید تا التهاب شروع نشود.
درد پاشنه هر صبح با قدم اول برمیگردد؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه مشخص میکند درد از فاشیا، تاندون آشیل یا چیز دیگری است و برنامهی مرحلهای میدهد.
تشخیص: عکس رادیولوژی چه میگوید و چه نمیگوید؟
در این فیلم کوتاه، دکتر صحرانورد توضیح میدهد رادیوگرافی در تشخیص خار پاشنه چه نقشی دارد:
تشخیص اصلی با معاینه است: محل دقیق درد، سفتی ساق و آشیل، شکل قوس پا. عکس رادیولوژی خار را نشان میدهد، ولی طبق AAOS کاربرد اصلی عکس رد کردن علتهای دیگر مثل شکستگی یا آرتروز است، نه تأیید «علت درد». بنابراین دیدن خار در عکس نه به معنی نیاز به درمان خاص است و نه نبودنش به معنی نبود مشکل.
امآرآی یا سونوگرافی فقط وقتی لازم میشود که به آسیب دیگری شک داشته باشیم یا درد با درمان استاندارد جواب نداده باشد. AAOS میگوید پزشک ممکن است امآرآی را وقتی درخواست کند که نگران علت دیگری برای درد پاشنه باشد.
درمان خار پاشنه بدون جراحی: چه کاری واقعاً جواب میدهد؟
طبق AAOS، مؤثرترین درمان، کشش عضلات ساق و فاشیای کف پاست: کشش ساق رو به دیوار با زانوی صاف و پاشنه روی زمین، و کشش فاشیا در حالت نشسته با کشیدن انگشتان به سمت ساق، بهویژه صبح قبل از اولین قدم. NHS توصیه میکند پا را استراحت و بالا نگه دارید، یخ در حوله تا ۲۰ دقیقه هر ۲ تا ۳ ساعت، کفش پهن با پاشنهی کوتاه و کف نرم، کفی یا پد نرم پاشنه، کشش منظم، و مسکن ساده مثل پاراستامول یا ژل ایبوپروفن؛ و از ایستادن طولانی، پابرهنه راهرفتن و کفش پاشنهبلند پرهیز کنید.
AAOS چند کار مکمل را هم مؤثر میداند: غلتاندن پا روی بطری آب یخزده به مدت ۲۰ دقیقه، آتل شبانه که فاشیا را در خواب کشیده نگه میدارد و برای درد صبحگاهی بسیار مؤثر است، و فیزیوتراپی با تمرکز بر کشش. داروی ضدالتهاب خوراکی نباید بدون مشورت پزشک بیش از یک ماه ادامه یابد. StatPearls یادآوری میکند برای قضاوت دربارهی هر درمان حداقل ۶ هفته لازم است؛ زود ناامید نشوید.
اگر بعد از چند ماه هنوز درد دارید، تزریق کورتون در فاشیا درد را سریع کم میکند، اما AAOS هشدار میدهد تکرار آن فاشیا را ضعیف و مستعد پارگی میکند و میتواند قوس پا را صاف کند؛ به همین دلیل محدود میشود. تزریق PRP این خطر را ندارد. شوکویو و در موارد خاص تزریق بوتاکس در ساق هم گزینههای بعدیاند.
جراحی خار پاشنه با لیزر (اندوسکوپیک): برای چه کسی و چطور؟
جراحی آخرین گزینه است. StatPearls آن را برای بیمارانی نگه میدارد که ۶ تا ۱۲ ماه درمان غیرجراحی درست جواب نداده باشند. نکتهی کلیدی این است که در جراحی هم هدف اصلی خار نیست: جراح فاشیای سفتشده را در محل اتصال به پاشنه آزاد میکند تا کشش برداشته شود؛ خار فقط اگر بزرگ باشد یا روی بافت نرم فشار بیاورد برداشته میشود.
روش اندوسکوپیک که مردم آن را «جراحی لیزری» مینامند، از دو برش چند میلیمتری و یک دوربین باریک انجام میشود؛ زخم کوچکتر، درد کمتر و بازگشت سریعتر به راهرفتن نسبت به روش باز. اما AAOS تأکید میکند آزادسازی جراحی تضمین موفقیت نیست و عوارضی مثل آسیب عصب، پارگی فاشیا و صافشدن قوس پا دارد. فیلم واقعی این عمل را در فیلم عمل خار پاشنه با لیزر ببینید.
بعد از عمل معمولاً چند روز تا دو هفته با کفش طبی یا بوت راه میروید، بخیهها بعد از حدود دو هفته برداشته میشود و بازگشت به ورزش چند هفته تا چند ماه طول میکشد. کشش ساق بعد از عمل هم ادامه پیدا میکند، وگرنه همان فشاری که خار را ساخته بود برمیگردد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
NHS میگوید اگر درد پاشنه شدید است یا مانع کار روزمره شده، بدتر میشود یا مدام برمیگردد، بعد از دو هفته مراقبت خانگی بهتر نشده، با گزگز یا بیحسی همراه است، یا دیابت دارید، باید معاینه شوید. و این نشانهها فوریاند: درد شدید بعد از ضربه، صدای تق هنگام آسیب، ناتوانی در راهرفتن یا ایستادن روی پنجه، و ورم و کبودی ساق و مچ؛ اینها میتواند شکستگی پاشنه یا پارگی آشیل باشد.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
روزی چند بیمار با عکسی در دست میآیند و میگویند «خار دارم، بتراشید». وقتی توضیح میدهم خار مقصر نیست و کشش ساق مهمتر از هر عملی است، تعجب میکنند. آنهایی که کشش را جدی میگیرند، در بیش از نُه مورد از ده مورد بدون جراحی خوب میشوند؛ جراحی اندوسکوپیک را برای همان یک نفر باقیمانده نگه میدارم.
پرسشهای متداول
آیا خار پاشنه خودش از بین میرود؟
خودِ زائدهی استخوانی معمولاً میماند، ولی مهم نیست؛ درد از التهاب فاشیاست و آن با درمان درست از بین میرود. خار بیدرد نیاز به هیچ کاری ندارد.
بهترین درمان خانگی خار پاشنه چیست؟
کشش ساق و فاشیای کف پا (بهویژه صبح قبل از قدم اول)، غلتاندن پا روی بطری یخ، کفی نرم پاشنه، کفش پهن با کف نرم، و کمکردن ایستادن و دویدن. حداقل ۶ هفته ادامه دهید.
اگر خار پاشنه درمان نشود چه میشود؟
درد مزمن میشود، راهرفتن تغییر میکند و فشار به زانو و کمر میرود. اما جدیترین خطر، تزریقهای مکرر کورتون است که میتواند فاشیا را پاره کند، نه خودِ خار.
عمل خار پاشنه با لیزر چقدر طول میکشد و کِی راه میروم؟
خودِ عمل اندوسکوپیک معمولاً کمتر از یک ساعت است. راهرفتن با کفش طبی از همان روزهای اول، برداشتن بخیه حدود دو هفته، بازگشت به ورزش چند هفته تا چند ماه.
تزریق کورتون برای خار پاشنه خوب است؟
درد را سریع کم میکند ولی طبق AAOS تکرارش فاشیا را ضعیف میکند و میتواند به پارگی و صافشدن قوس بینجامد. به یک تا دو نوبت محدود میشود و فقط بعد از درمان غیرجراحی ناموفق.
خار پاشنه با التهاب فاشیای کف پا چه فرقی دارد؟
التهاب فاشیا بیماری است و خار پاشنه پیامد آن در عکس. نیمی از مبتلایان به التهاب فاشیا خار دارند، ولی درد از فاشیاست. درمان هر دو یکی است.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
ماههاست کفی و تزریق جواب نداده؟
شاید کاندید آزادسازی اندوسکوپیک (لیزری) باشید. برای ارزیابی با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
