پاسخ کوتاه: در بیشتر بیماران، پیچ و پلاک کار خودش را میکند و مشکلی ایجاد نمیکند. اما در اقلیتی، عفونت، جوشنخوردن استخوان، شلشدن یا شکستن قطعه، یا آزار پوست روی پلاک پیش میآید. تفاوت بین یک مشکل قابلمدیریت و یک عارضهی جدی، معمولاً در زمان تشخیص است.
فیکساسیون داخلی اصلاً چه میکند؟
در فیکساسیون داخلی، قطعات شکستهی استخوان با پیچ، پلاک، سیم یا میله در وضعیت درست کنار هم قفل میشوند تا استخوان فرصت جوشخوردن پیدا کند.
به این قطعهها در مجموع «فیکساتور داخلی» هم میگویند. در پا بیشتر از پیچ کانولیتد (پیچ توخالی که روی یک سیم راهنما جا میافتد)، پلاک قفلشونده و پین یا سیم کرشنر استفاده میشود. طبق AAOS، سیم و پین برای قطعههایی به کار میرود که برای پیچ خیلی کوچکاند.
پلاکها هم دو نوع رایج دارند. پلاک فشاری قطعههای شکسته را محکم به هم فشار میدهد. در پلاک قفلشونده، سر پیچها داخل خودِ پلاک قفل میشود و پیچ و پلاک یک قاب یکپارچه میسازند. اینکه کدام مناسب است، به نوع شکستگی و کیفیت استخوان بستگی دارد.
در بعضی شکستگیها هم این قطعات از چند برش کوچک کار گذاشته میشوند، نه از یک برش بلند.
این قطعات، استخوان را ترمیم نمیکنند؛ فقط ثبات لازم را فراهم میکنند تا بدن خودش ترمیم را انجام دهد. جوشخوردن کار بدن است، نه کار فلز.
به همین دلیل عواملی که بر ترمیم استخوان اثر میگذارند — سیگار، دیابت، تغذیه، خونرسانی ناحیه — مستقیماً روی نتیجهی همین عمل هم اثر میگذارند.
در پا و مچ پا، پوششِ نازک بافت نرم روی استخوانها این جراحی را حساستر از بسیاری از نقاط دیگر بدن میکند؛ فاصلهی بین پلاک و پوست کم است.
| عارضه | نشانهی هشدار | معمولاً چه میشود |
|---|---|---|
| عفونت زودرس | قرمزی، ترشح، تب در هفتههای اول | شستوشو و آنتیبیوتیک، حفظ قطعات |
| عفونت دیررس | درد مبهم و ترشح ماهها بعد | معمولاً برداشتن قطعات بعد از جوشخوردن |
| جوشنخوردن | درد با تحمل وزن، مدتها بعد از عمل | تقویت فیکساسیون یا پیوند استخوان |
| شلشدن یا شکستن قطعه | درد تازه، احساس حرکت یا صدا | برداشتن یا بازسازی فیکساسیون |
| آزار پوستی روی پلاک | درد موضعی با لبهی کفش | تغییر کفش؛ در صورت ادامه، برداشتن پلاک |
| خشکی مفصل | کاهش دامنهی حرکت | فیزیوتراپی و شروع بهموقع حرکت |
عفونت: شایعترین نگرانی جدی
عفونت میتواند زودرس باشد — در هفتههای اول و با قرمزی، ترشح، تب و درد فزاینده — یا دیررس، که ماهها بعد و با علائم خفیفتر خود را نشان میدهد.
خطر در شکستگیهای باز، در بیماران دیابتی، سیگاری و در نواحیای که بافت نرم آسیب دیده بیشتر است.
درمان بستگی به زمان دارد. در عفونت زودرس، اغلب میتوان ناحیه را شستوشو داد، آنتیبیوتیک داد و قطعات را نگه داشت تا استخوان جوش بخورد؛ چون ثبات به کنترل عفونت کمک میکند.
در عفونت دیررس یا مقاوم، معمولاً باید قطعات برداشته شوند — ترجیحاً بعد از جوشخوردن استخوان.
جوشخوردن استخوان به خونرسانی خوب وابسته است. سیگار عروق کوچک را تنگ میکند و دقیقاً همان خونرسانی ظریفی را کم میکند که ترمیم به آن نیاز دارد. در شکستگیهای پا و مچ پا، که پوشش بافت نرم کم است، این اثر پررنگتر هم میشود. ترک سیگار در دورهی ترمیم، مؤثرترین کاری است که خود بیمار میتواند انجام دهد.
بعد از عمل شکستگی، درد شما برنگشته یا تازه شروع شده؟
معاینه و رادیوگرافی مشخص میکند مشکل از جوشخوردن است یا از خودِ قطعه.
جوشنخوردن و بدجوشخوردن استخوان
جوشنخوردن یعنی استخوان در مدت مورد انتظار ترمیم نشده است. نشانهی اصلی آن، ادامهی درد در محل شکستگی هنگام تحمل وزن است، مدتها بعد از عمل.
بدجوشخوردن یعنی استخوان جوش خورده ولی در وضعیت نادرست؛ نتیجهاش میتواند تغییر شکل، لنگش یا فشار نامتوازن روی مفاصل مجاور باشد.
علتهای شایع: خونرسانی ضعیف ناحیه، ثبات ناکافی، عفونت پنهان، سیگار و تحمل وزن زودهنگام برخلاف دستور.
درمان میتواند شامل تعویض یا تقویت فیکساسیون، پیوند استخوان یا اصلاح زاویه باشد. تشخیص زودتر یعنی جراحی سادهتر.
نمونهای از شکستگی که بهطور خاص مستعد جوشنخوردن است را در مقالهی شکستگی جونز توضیح دادهام.
شلشدن یا شکستن پیچ و پلاک
قطعات فلزی برای تحمل موقت طراحی شدهاند، نه برای جایگزینی دائمی استخوان. اگر استخوان جوش نخورد، فلز در نهایت زیر بار مکرر خسته و شکسته میشود.
شلشدن پیچ در استخوان پوک هم شایعتر است، چون پیچ برای گیرکردن به استخوان محکم نیاز دارد.
نشانهها معمولاً درد تازه در ناحیه، احساس صدا یا حرکت، و گاهی برجستگی زیر پوست است.
درمان به وضعیت استخوان بستگی دارد: اگر جوش خورده، برداشتن قطعهی مشکلساز کافی است؛ اگر جوش نخورده، باید فیکساسیون بازسازی شود.
آزار پوستی و درد روی پلاک
در مچ پا و بهخصوص روی قوزک خارجی، پلاک درست زیر پوست قرار میگیرد. تماس مکرر با لبهی کفش میتواند درد و التهاب موضعی ایجاد کند.
این شایعترین شکایتی است که به برداشتن قطعات ختم میشود، و برخلاف عفونت یا جوشنخوردن، خطرناک نیست — فقط آزاردهنده است.
اولین قدم معمولاً تغییر کفش یا استفاده از پد محافظ است. در بسیاری از بیماران همین کافی است.
اگر با این اقدامات درد ماند و استخوان کاملاً جوش خورده باشد، برداشتن پلاک گزینهی منطقی است.
خشکی مفصل و آسیب عصبی
بیحرکتی طولانی بعد از عمل، مفصل مچ پا و انگشتان را سفت میکند. شروع بهموقع حرکت با اجازهی جراح، بهترین پیشگیری است.
بیحسی یا سوزش در ناحیهی برش هم شایع است، چون شاخههای عصبی پوستی کوچک در مسیر برش قرار دارند. بیشتر این موارد در طول ماهها بهبود مییابند.
چسبندگی تاندونهای اطراف میتواند دامنهی حرکت را محدود کند؛ دربارهی این وضعیت در مقالهی چسبندگی تاندون نوشتهام.
آرتروز پس از ضربه هم میتواند سالها بعد ایجاد شود، بهویژه وقتی شکستگی سطح مفصل را درگیر کرده باشد.
آیا باید پیچ و پلاک را در بیاورم؟
برداشتن روتین قطعات در بزرگسالان ضروری نیست. در بسیاری از بیماران، فلز تا آخر عمر بدون مشکل در بدن میماند.
دلایل موجه برای برداشتن: درد و آزار پوستی، عفونت، شلشدن یا شکستن قطعه، و محدودیت حرکت ناشی از خود قطعه.
زمان مناسب معمولاً بعد از جوشخوردن کامل استخوان است؛ برداشتن زودهنگام خطر شکستگی مجدد را بالا میبرد.
خودِ برداشتن هم یک جراحی است و خطر عفونت، آسیب عصبی و شکستگی مجدد دارد؛ پس تصمیم باید بر پایهی سود و زیان واقعی باشد نه صرفاً میل به «خالیکردن» پا.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
اگر درد بعد از دورهی معمول نهتنها کم نشده بلکه بیشتر میشود، یا اگر درد تازهای بعد از یک دورهی بیدردی پیدا شده.
اگر تب، قرمزی گسترده، ترشح یا باز شدن محل برش دیدید — اینها بررسی فوری میخواهند.
اگر هنگام راهرفتن صدا، حرکت غیرعادی یا احساس ناپایداری در ناحیه دارید.
و اگر برجستگی دردناکی زیر پوست پیدا شده که با کفش تشدید میشود. جزئیات درمان شکستگیهای قوزک را در مقالهی شکستگی قوزک داخلی و خارجی آوردهام.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیمارانی که زودتر میآیند تقریباً همیشه درمان سادهتری دارند. همان عفونت زودرسی که با یک شستوشو کنترل میشود، اگر شش ماه رها شود میتواند به برداشتن کل قطعات و جراحی مجدد ختم شود.
پرسشهای متداول
پیچ و پلاک تا آخر عمر در بدن میماند؟
در بیشتر بزرگسالان بله و مشکلی ایجاد نمیکند. برداشتن فقط وقتی انجام میشود که دلیل مشخصی داشته باشد.
پلاک در بدن زنگ میزند؟
خیر. آلیاژهای مورد استفاده در جراحی برای ماندن در بدن ساخته شدهاند و در حالت عادی خورده نمیشوند.
با پلاک از گیت فرودگاه رد میشوم؟
معمولاً بله و مشکلی پیش نمیآید. در صورت حساسیت دستگاه، توضیح شفاهی کافی است.
در سرما درد پلاک بیشتر میشود؟
بعضی بیماران چنین حسی گزارش میکنند. اگر درد فقط در سرما و بدون علائم دیگر باشد، معمولاً نگرانکننده نیست.
کی میتوانم وزن بیندازم؟
زمان آن را جراح بر اساس نوع شکستگی و ثبات فیکساسیون تعیین میکند. تحمل وزن زودهنگام یکی از علتهای شایع جوشنخوردن است.
بعد از برداشتن پلاک، دوباره میشکند؟
خطرش وجود دارد، بهخصوص در ماههای اول. به همین دلیل معمولاً بعد از برداشتن، دورهای محدودیت فعالیت توصیه میشود.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
برای بررسی عوارض بعد از عمل وقت بگیرید
با معاینه و تصویربرداری، تصمیم دربارهی نگهداشتن یا برداشتن قطعات گرفته میشود.
منابع
