ورزش بعد از جراحی افزایش قد یک‌باره شروع نمی‌شود، بلکه مرحله‌به‌مرحله پیش می‌رود: تمرین‌های فیزیوتراپی و حرکت دادن مفصل‌ها از همان روزهای اول بعد از عمل آغاز می‌شود، اما دویدن و پریدن معمولاً چند ماه بعد از جراحی و فقط با تأیید جراح مطرح می‌شود.
یک مرکز تخصصی کودکان برای بازگشت به دویدن و پریدن، مدت شش تا نه ماه از زمان جراحی را ذکر می‌کند و در بزرگسالان این مسیر ممکن است طولانی‌تر باشد. این عدد یک راهنمای کلی است، نه تقویم شما؛ سرعت واقعی را رادیوگرافی، قدرت عضله و وضعیت مفصل‌ها تعیین می‌کند.
ورزش بعد از جراحی افزایش قد از کِی شروع می‌شود؟
جواب کوتاه دو بخش دارد. بخش اول، تمرین‌های درمانی است که زیر نظر فیزیوتراپ از همان روزهای اول شروع می‌شود. بخش دوم، ورزش‌های ضربه‌ای مثل دویدن و پرش است که به‌طور معمول ماه‌ها بعد، و فقط پس از تأیید جراح، مجاز می‌شود.
طبق AAOS هر دو روش بلندکردن استخوان (فیکساتور خارجی و میله‌ی داخلی) نیاز به توانبخشی گسترده دارند؛ یعنی فیزیوتراپی و تمرین‌های خانگی بخشی از خودِ درمان است، نه کار اضافه. در یک مطالعه روی ۳۴ بزرگسال با میله‌ی داخلی موتوری هم فیزیوتراپی از روز اول بعد از عمل شروع می‌شد و پایبندی به فیزیوتراپی روزانه، کلید حفظ دامنه‌ی حرکتی مفصل دانسته شده است.
جدول زیر نقشه‌ی کلی را نشان می‌دهد. هرجا نوشته‌ام «به تشخیص جراح»، یعنی منابع معتبر عدد مشخصی نمی‌دهند و تصمیم باید بر اساس معاینه و عکس شما گرفته شود.
| مرحله | زمان تقریبی | ورزش مجاز | ممنوع یا نیازمند تأیید |
|---|---|---|---|
| روزهای اول بعد از عمل | از روز اول؛ کشش حدود ۵ تا ۱۰ روز بعد شروع می‌شود | فیزیوتراپی و تمرین دامنه‌ی حرکتی | هر حرکت ضربه‌ای یا چرخشی |
| دوره‌ی کشش (بلندشدن) | حدود یک میلی‌متر در روز، به تشخیص جراح | فیزیوتراپی منظم و تمرین دامنه‌ی حرکتی؛ مقدار تحمل وزن بسته به روش (میله‌ی داخلی یا قاب بیرونی) | دویدن، پرش، ورزش‌های تماسی |
| دوره‌ی جوش‌خوردن | با فیکساتور خارجی حدود ۳ ماه برای هر اینچ رشد | تمرین‌های فیزیوتراپی؛ بقیه به تشخیص جراح | بار سنگین و ضربه بدون اجازه‌ی جراح |
| بازگشت به دویدن و پرش | حدود ۶ تا ۹ ماه در منبع کودکان؛ در بزرگسال اغلب دیرتر، با تأیید جراح | دویدن سبک تدریجی زیر نظر فیزیوتراپ | شروع زودتر از تأیید رادیوگرافی |
| فوتبال، شنا و بدنسازی | منبع معتبر عدد مشخصی نمی‌دهد؛ بعد از بازگشت موفق به دویدن | شروع تدریجی با برنامه‌ی فیزیوتراپ | شروع بدون تأیید جراح |
در دوره‌ی کشش (بلندکردن) چه حرکتی مجاز است؟
طبق AAOS کشش استخوان معمولاً حدود ۵ تا ۱۰ روز بعد از جراحی شروع می‌شود و استخوان ممکن است روزی حدود یک میلی‌متر، یعنی تقریباً یک اینچ در ماه، بلند شود. در این دوره، مهم‌ترین هدف ورزش این است که مفصل‌های بالا و پایین استخوان سفت نشوند.
این نگرانی بی‌دلیل نیست. AAOS یکی از عوارض شناخته‌شده را سفتی مفصل‌های بالا و پایین استخوانِ در حال بلندشدن ذکر می‌کند. به همین دلیل فیزیوتراپی در این مرحله روی حفظ دامنه‌ی حرکتی تمرکز دارد.
برنامه‌ی این دوره به روش عمل بستگی دارد. در مطالعه‌ی ۳۴ بزرگسال با میله‌ی داخلی، بیماران از روز اول با عصا و با بار محدود تا حدود ۲۰ کیلوگرم راه می‌رفتند. در مطالعه‌ی دیگری روی بیمارانی که استخوان رانشان با قاب بیرونی (فیکساتور خارجی) بلند می‌شد، فیزیوتراپی شامل تمرین‌های کشش و دامنه‌ی حرکتی زانو و دوچرخه بود، دو تا سه بار در هفته، و راه رفتن با وسیله‌ی کمکی و تحمل وزن در حد تحمل بیمار مجاز بود. پس اینکه چقدر وزن بگذارید و کدام تمرین را انجام دهید، جراح بر اساس روش عمل شما تعیین می‌کند.
مطالعه‌ی ۳۴ بزرگسال یک قاعده‌ی ایمنی هم دارد: اگر زانو حالت صاف‌شدن کامل را از دست می‌داد یا بیش از ۳۰ درجه خمیده می‌ماند، کشش یک هفته متوقف می‌شد تا از سفتی دائمی مفصل جلوگیری شود. اگر احساس می‌کنید مفصل‌تان سفت‌تر شده، باید همان هفته به جراح خبر بدهید.
درباره‌ی راه رفتن در همین دوره، زمان‌بندی تحمل وزن و استفاده از عصا را در راه رفتن مستقل بعد از جراحی افزایش قد از کِی ممکن است؟ توضیح داده‌ام.
یک نکته‌ی عملی: در دوره‌ی کشش هر ورزشی که خطر زمین‌خوردن، ضربه به اندام یا چرخش ناگهانی دارد، حتی اگر درد نداشته باشد، بی‌اجازه‌ی جراح انجام نمی‌شود. اگر روش شما فیکساتور خارجی است، محل پین‌ها هم باید تمیز بماند، چون AAOS عفونت محل پین را از عوارض این روش ذکر می‌کند.
نه لزوماً. استخوانِ در حال جوش‌خوردن ممکن است دردی نداشته باشد و هنوز برای ضربه آماده نباشد. معیار شروع ورزش سنگین، عکس رادیوگرافی و قدرت عضله است که جراح بررسی می‌کند، نه احساس خوب بودن.
نمی‌دانید چه ورزشی در مرحله‌ی فعلی شما مجاز است؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه و بررسی رادیوگرافی مشخص می‌کند در چه مرحله‌ای هستید و کدام تمرین‌ها برایتان مناسب است.
چرا دوره‌ی جوش‌خوردن زمان حساسی برای ورزش است؟
بلندشدن استخوان با پایان کشش تمام نمی‌شود. یک مرکز تخصصی توضیح می‌دهد بیشتر بلندشدن استخوان در چند ماه اول رخ می‌دهد و بعد از آن زمان لازم است تا استخوان کاملاً جوش بخورد و قدرت شما برگردد. به این مرحله، دوره‌ی جوش‌خوردن یا کنسولیداسیون می‌گویند.
دلیل احتیاط روشن است: استخوانِ تازه‌ساخته هنوز به استحکام استخوان سالم نرسیده، در حالی که ممکن است از بیرون قوی به نظر برسد و دردی هم نداشته باشید. نبودن درد، دلیل کافی برای شروع ورزش سنگین نیست.
طبق AAOS در روش فیکساتور خارجی معمولاً حدود سه ماه برای هر اینچ رشد طول می‌کشد تا استخوان جوش بخورد. یعنی هرچه بلندشدن بیشتر باشد، این دوره هم طولانی‌تر است و نمی‌شود یک عدد ثابت برای همه گذاشت.
همان مرکز تخصصی می‌گوید با میله‌ی داخلی تا زمانی که استخوان تقریباً کامل جوش بخورد باید عصا استفاده شود، در حالی که با فیکساتور خارجی چند هفته بعد دیگر عصا لازم نیست. توجه کنید این منبع یک بیمارستان تخصصی کودکان است و مثل بقیه‌ی اعداد این مقاله، فقط راهنمای کلی است و برای بزرگسال شما باید با جراح تطبیق داده شود.
اشتباه رایج در این دوره، شروع زودهنگام به‌خاطر احساس خوب بودن است. فهرست خطاهایی که بیماران در توانبخشی مرتکب می‌شوند را در اشتباه‌های رایج بعد از جراحی افزایش قد و توانبخشی مرور کرده‌ام.
کِی سراغ دویدن، فوتبال و بدنسازی برویم؟
تنها عدد مستند برای دویدن و پرش، بازه‌ی شش تا نه ماه از زمان جراحی است که یک مرکز تخصصی کودکان ذکر کرده. در بزرگسالان ممکن است بیشتر طول بکشد: در مطالعه‌ی ۳۴ بزرگسال با میله‌ی داخلی، تحمل وزن کامل به‌طور میانگین حدود ۱۳۹ روز و راه رفتن بدون عصا حدود ۲۲۶ روز (نزدیک هفت ماه و نیم) بعد از عمل ممکن شد. پس این بازه به معنای «بعد از شش ماه خودکار آزاد می‌شوید» نیست.
در عمل، بازگشت به دویدن معمولاً تدریجی است: اول راه رفتن طولانی‌تر، بعد دویدن سبک و کوتاه روی سطح نرم یا تردمیل، آن‌هم زیر نظر فیزیوتراپ. اگر هر مرحله بدون درد، ورم یا لنگش بیشتر پیش رفت، مرحله‌ی بعد مطرح می‌شود.
فوتبال و ورزش‌های تماسی ریسک ضربه و چرخش ناگهانی دارند و بدنسازی سنگین فشار زیادی به استخوان وارد می‌کند. برای هیچ‌کدام عدد مستندی نداریم؛ زمان شروع این ورزش‌ها به تشخیص جراح است و معمولاً بعد از بازگشت موفق به دویدن بررسی می‌شود.
معیار تصمیم، تقویم نیست. جراح معمولاً رادیوگرافی را می‌بیند تا مطمئن شود استخوان به اندازه‌ی کافی جوش خورده، و قدرت عضله و دامنه‌ی حرکتی مفصل‌ها را هم معاینه می‌کند. اگر استخوان آماده باشد ولی عضله ضعیف مانده باشد، باز هم بازگشت به ورزش باید عقب بیفتد.
اگر روش و مراحل عمل را هنوز دقیق نمی‌شناسید، روش‌ها و مراحل جراحی افزایش قد پا را بخوانید تا بدانید ورزش در کدام نقطه‌ی مسیر قرار می‌گیرد.
چه نشانه‌هایی یعنی باید تمرین را متوقف کنید؟
هر تمرینی که درد تازه یا شدیدتر از معمول ایجاد کند، متوقف می‌شود. درد خفیف عضلانی بعد از فیزیوتراپی با دردی که در محل استخوان می‌پیچد یا هنگام تحمل وزن بدتر می‌شود فرق دارد؛ اگر نمی‌توانید فرق را تشخیص دهید، همان را به جراح بگویید.
سفتی روزبه‌روز بیشتر مفصل زانو یا مچ، ورم تازه، قرمزی یا ترشح اطراف پین‌ها، تب، لنگش ناگهانی بدتر و احساس بی‌ثباتی در اندام هم نشانه‌هایی هستند که نباید به امید خوب‌شدن نادیده گرفته شوند. سفتی مفصل و عفونت محل پین دو عارضه‌ای هستند که AAOS صریحاً ذکر می‌کند.
اگر بعد از زمین‌خوردن یا ضربه حتی خفیف به اندام، درد یا تغییر شکل دیدید، تمرین را ادامه ندهید و فوری با مطب تماس بگیرید. تصمیم برای ادامه یا اصلاح برنامه همیشه با جراح معالج است، نه با این مقاله و نه با تجربه‌ی بیماران دیگر.
پرسش‌های متداول
شنا بعد از جراحی افزایش قد از کِی ممکن است؟
منابع معتبری که بررسی کردم برای شنا زمان مشخصی نمی‌دهند. به‌خصوص با فیکساتور خارجی، محل پین‌ها و خطر عفونت مطرح است، بنابراین شروع شنا به تشخیص جراح است.
باشگاه و وزنه‌زدن از چه زمانی مجاز است؟
برای بدنسازی سنگین هم عدد مستندی وجود ندارد و به تشخیص جراح است. تمرین‌های سبک فیزیوتراپی از ابتدا انجام می‌شود، ولی وزنه‌ی سنگین فشار زیادی به استخوان در حال جوش‌خوردن وارد می‌کند و باید بعد از بررسی رادیوگرافی مطرح شود.
فوتبال و ورزش‌های تماسی کِی امکان دارد؟
یک مرکز تخصصی کودکان بازگشت به دویدن و پریدن را حدود شش تا نه ماه بعد از جراحی ذکر می‌کند. فوتبال خطر ضربه و چرخش ناگهانی دارد و معمولاً بعد از آن مرحله و فقط با تأیید جراح بررسی می‌شود.
پیاده‌روی بعد از جراحی افزایش قد چطور است؟
با میله‌ی داخلی معمولاً از روز اول با عصا و بار محدود راه می‌روید؛ در یک مطالعه روی بزرگسالان این بار تا حدود ۲۰ کیلوگرم بود و تحمل وزن کامل به‌طور میانگین حدود ۱۳۹ روز بعد از عمل ممکن شد. با قاب بیرونی معمولاً وزن بیشتری مجاز است. مقدار دقیق را جراح تعیین می‌کند.
درد هنگام ورزش طبیعی است؟
کمی خستگی یا درد عضلانی بعد از فیزیوتراپی ممکن است طبیعی باشد، ولی درد تازه یا شدیدتر، ورم، قرمزی یا ترشح اطراف پین‌ها نشانه‌ی توقف تمرین و اطلاع به جراح است.
اگر مفصل زانو سفت شود چه کنم؟
سفتی مفصل از عوارض شناخته‌شده‌ی بلندکردن استخوان است. در یک مطالعه، اگر زانو حالت صاف‌شدن کامل را از دست می‌داد یا بیش از ۳۰ درجه خمیده می‌ماند، کشش یک هفته متوقف می‌شد؛ در هر حال باید فوراً به جراح خبر بدهید.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک می‌شود.
می‌خواهید قبل از عمل برنامه‌ی ورزش و توانبخشی را بدانید؟
برای مشاوره و معاینه با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید یا نوبت آنلاین رزرو کنید.
منابع
