خارش پا در شب در بیشتر افراد یک علت ساده دارد: پوست خشک، گرمشدن پا زیر پتو و آرامشدن ذهن که خارش را پررنگتر میکند. طبق راهنمای NHS، این نوع خارش را معمولاً میشود در خانه کنترل کرد و ظرف چند هفته از بین میرود. ولی وقتی خارش هر شب برمیگردد، هر دو پا را از زانو به پایین میگیرد، یا با سوزش و گزگز همراه است، دیگر موضوع پوست نیست؛ ممکن است نشانهی آسیب عصب پا (بهویژه در دیابت)، مشکل تیروئید، کبد یا کلیه باشد. در این مقاله میگویم خارش هر قسمت از پا معمولاً به چه چیزی برمیگردد، همین امشب چه کاری میشود کرد، و چه زمانی باید معاینه شوید.
چرا خارش پا شبها بدتر میشود؟
خیلی از بیماران میگویند «روز هیچ خبری نیست، شب که میخوابم پایم شروع میکند». این الگو چند دلیل شناختهشده دارد. اول اینکه دمای پوست زیر پتو بالا میرود و رگهای سطحی باز میشوند؛ همین گرما آستانهی خارش را پایین میآورد. دوم اینکه پوست در ساعات شب آب بیشتری از دست میدهد و پوست خشک، بهخصوص روی پاشنه و ساق، زودتر میخارد.
سوم، حواسپرتی روز از بین میرود. وقتی مشغول کار هستید مغز سیگنال ضعیف خارش را نادیده میگیرد؛ در سکوت شب همان سیگنال بلند به نظر میرسد. و چهارم، بعضی علتهای عصبی واقعاً شب بدتر میشوند: طبق NHS، آسیب اعصاب محیطی (نوروپاتی) با بیحسی، گزگز، سوزش یا درد تیز در پاها خودش را نشان میدهد و بسیاری از بیماران این حس را شبها، وقتی هیچ حواسپرتی نیست، پررنگتر تجربه میکنند.
| محل و شکل خارش | محتملترین علت | کار اول |
|---|---|---|
| بین انگشتان پا + پوسته و بو | قارچ پا | کرم ضدقارچ ۲ تا ۴ هفته، خشک نگهداشتن |
| پاشنه و لبهی کف پا + ترک | خشکی پوست | مرطوبکنندهی غلیظ هر شب |
| ساق پا در فصل سرد، افراد مسن | خشکی پوست | دوش ولرم، کرم بدون عطر |
| مچ پا با قرمزی و برجستگی | حساسیت تماسی یا گزش | حذف عامل، کمپرس خنک |
| کف هر دو پا، پوست سالم، با گزگز | آسیب عصب (دیابت، B12، تیروئید) | معاینه و آزمایش |
| کف پا و کف دست با هم، بدون ضایعه | بیماری کبد یا کلیه | آزمایش خون |
علت خارش کف پا، انگشتان، مچ و ساق پا — محل خارش چه میگوید؟
محل خارش سرنخ خوبی است. خارش بین انگشتان پا که با پوستهشدن و بوی نامطبوع همراه است، تقریباً همیشه قارچ است، مخصوصاً در کسی که کفش بسته میپوشد یا پایش عرق میکند. خارش پاشنه و لبهی کف پا با پوست ترکخورده، خشکی پوست است. خارش ساق پا در فصل سرد، بهویژه در افراد بالای ۵۰ سال، باز هم خشکی پوست است.
اما خارش کف پا که پوست ظاهراً سالم است و هر دو پا را قرینه میگیرد، داستان دیگری دارد. طبق انجمن پوست آمریکا (AAD)، خارش طولانی بدون ضایعهی پوستی میتواند نشانهی بیماریهای داخلی مثل دیابت، بیماری کلیه، بیماری کبد یا پرکاری تیروئید باشد؛ خارش کبدی معمولاً از کف دست و کف پا شروع میشود و بعد به جاهای دیگر میرسد.
خارش مچ پا اگر با قرمزی و برجستگی همراه باشد، اغلب تماس با جوراب، شوینده یا گزش حشره است. خارش پا از زانو به پایین در هر دو پا، همراه با گزگز، سوزش یا بیحسی انگشتان، الگوی کلاسیک آسیب عصب است که در بخش بعد جدا توضیح میدهم.
از نظر پزشکی، چپ یا راست بودن پا هیچ معنای جداگانهای ندارد. خارش یک پا معمولاً یعنی علت موضعی است (قارچ، تماس با چیزی، گزش، یا فشار کفش روی همان پا)، و خارش هر دو پا با هم بیشتر به علت عمومی مثل خشکی پوست یا آسیب عصب اشاره دارد. تعبیرهای غیرپزشکی دربارهی «خاریدن کف پای چپ» ربطی به سلامت شما ندارد؛ اگر خارش هر شب برمیگردد، به محل و الگوی آن نگاه کنید، نه به سمتش.
خارش پا هر شب برمیگردد و با گزگز همراه است؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینهی حس پا مشخص میکند مشکل از پوست است یا از عصب.
درمان فوری خارش پا در شب: همین امشب چه کاری بکنم؟
توصیههای زیر همانهایی است که متخصصان پوست برای تسکین سریع خارش میگویند و در خانه قابل انجام است. اول: نخارید. خاراندن پوست را زخم میکند و چرخهی خارش-خاراندن را شدیدتر میکند. بهجای آن یک پارچهی مرطوب و خنک را ۵ تا ۱۰ دقیقه روی محل بگذارید.
دوم: قبل از خواب پا را با آب ولرم (نه داغ) بشویید، بین انگشتان را کامل خشک کنید و بلافاصله مرطوبکنندهی بدون عطر بزنید. آب داغ خارش را چند دقیقه کم میکند ولی پوست را خشکتر میکند و شب بعد بدتر میشوید. سوم: جوراب نخی نازک بپوشید و پتو را سبکتر کنید تا پا داغ نشود.
چهارم: اگر خارش شدید است و پوست سالم است، داروساز میتواند یک آنتیهیستامین خوراکی یا کرم ضدخارش پیشنهاد دهد. کرمهای کورتون بدون نسخه را بیشتر از چند روز و بدون نظر پزشک ادامه ندهید. پنجم: اگر بین انگشتان پوسته و خارش دارید، از داروخانه کرم ضدقارچ بگیرید و حداقل دو تا چهار هفته مرتب استفاده کنید؛ قطع زودهنگام شایعترین دلیل برگشت قارچ است.
درمان خانگی بلندمدت: چطور نگذاریم هر شب تکرار شود؟
خارش شبانهای که ریشهاش خشکی پوست است، با چند عادت ساده تقریباً همیشه کنترل میشود: مرطوبکنندهی غلیظ (کرم یا پماد، نه لوسیون سبک) هر شب روی پاشنه و ساق؛ دوش کوتاه با آب ولرم؛ صابون ملایم بدون عطر؛ و در فصل سرد، مرطوب نگهداشتن هوای اتاق خواب.
برای پیشگیری از قارچ، جوراب هر روز عوض شود، کفشها یک روز در میان پوشیده شوند تا خشک شوند، و در استخر و حمام عمومی دمپایی بپوشید. اگر پایتان زیاد عرق میکند، پودر یا اسپری ضدعرق مخصوص پا کمک میکند. کسانی که به مواد شوینده حساساند، ملحفه و جوراب را با شویندهی بدون عطر بشویند.
خارش پا از زانو به پایین و پای دیابتی: کِی خارش نشانهی آسیب عصب است؟
این بخش برای بیماران دیابتی و افراد بالای ۵۰ سال مهمترین قسمت مقاله است. طبق NIDDK (مؤسسه ملی دیابت آمریکا)، تا نیمی از افراد دیابتی دچار نوروپاتی محیطی میشوند؛ یعنی قند خون بالا به مرور اعصاب پا و رگهای ریزی که به آنها غذا میرسانند آسیب میزند. علائم معمولاً در هر دو پا و قرینه ظاهر میشود و از انگشتان شروع میکند و بالا میآید؛ همان الگوی «از زانو به پایین».
نکتهی نگرانکننده این است که این آسیب گاهی بهجای درد، با خارش، سوزش، گزگز یا حس «راهرفتن روی پنبه» خودش را نشان میدهد و بیمار آن را به پوست نسبت میدهد. وقتی حس پا کم میشود، فشار کفش یا یک زخم کوچک دیده نمیشود و در دیابت همان زخم دیر خوب میشود و عفونت میکند. NIDDK توصیه میکند بیمار دیابتی هر روز پایش را نگاه کند و حداقل سالی یک بار معاینهی کامل حس پا انجام دهد. اگر دیابت دارید و پایتان شبها میخارد یا میسوزد، نوروپاتی محیطی پا در بیماران دیابتی را بخوانید و معاینه را عقب نیندازید.
خارش و سوزش کف پا در افراد غیردیابتی هم میتواند عصبی باشد: کمبود ویتامین B12، کمکاری تیروئید یا فشار روی عصب در مچ پا. جزئیات این گروه را در سوزش کف پا: علتها و نقش ویتامینها نوشتهام.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
طبق NHS، اگر خارش با مراقبت خانگی بعد از چند هفته بهتر نشد، یا آنقدر شدید است که خواب و زندگی روزمره را مختل کرده، باید معاینه شوید. سه نشانه هم هست که نباید منتظر چند هفته بمانید: خارش هر دو پا از زانو به پایین همراه با گزگز یا بیحسی (احتمال آسیب عصب)؛ خارش بدون هیچ ضایعهی پوستی که کف دست را هم گرفته (احتمال مشکل کبد یا کلیه)؛ و در بیمار دیابتی، هر زخم، تاول یا تغییر رنگ روی پا، حتی کوچک.
در معاینه، اول پوست پا، بین انگشتان و ناخنها بررسی میشود، بعد حس پا با مونوفیلامان و دیاپازون سنجیده میشود. اگر شک به علت داخلی باشد، آزمایش قند، تیروئید، کبد، کلیه و ویتامین B12 درخواست میشود. درمانِ علت (مثلاً کنترل قند یا اصلاح تیروئید) معمولاً خودِ خارش را هم برطرف میکند.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیشتر بیمارانی که با شکایت خارش پا به من مراجعه میکنند، ماهها کرم و پماد عوض کردهاند بدون اینکه کسی حس پایشان را معاینه کرده باشد. در چند نفرشان همان خارش اولین نشانهی نوروپاتی دیابتی بود. قاعدهی سادهام این است: خارش یکطرفه با پوست غیرطبیعی، کار پوست است؛ خارش دوطرفه با پوست سالم، تا خلافش ثابت نشده کار عصب است.
پرسشهای متداول
علت خارش انگشتان پا در شب چیست؟
شایعترین علت، قارچ بین انگشتان است که با گرمشدن پا زیر پتو شدیدتر میشود؛ معمولاً پوستهشدن یا بوی نامطبوع هم دارد. اگر پوست بین انگشتان کاملاً سالم است و خارش در هر دو پا هست، به آسیب عصب فکر میکنیم.
علت خارش کف پا در شب چیست؟
اگر پوست کف پا خشک یا ترکخورده است، خشکی پوست؛ اگر پوست سالم است و هر دو پا با هم میخارد، احتمال علت داخلی (دیابت، تیروئید، کبد، کلیه) یا عصبی بیشتر است و آزمایش لازم دارد.
درمان خانگی خارش پا از زانو به پایین چیست؟
دوش ولرم، مرطوبکنندهی غلیظ هر شب، جوراب نخی و پتوی سبک. ولی اگر خارش هر دو پا از زانو به پایین با گزگز یا بیحسی همراه است، درمان خانگی کافی نیست و باید حس پا معاینه شود.
علت خارش پاشنه پا در شب چیست؟
تقریباً همیشه خشکی و ضخیمشدن پوست پاشنه است. کرم یا پماد غلیظ هر شب و پوشیدن جوراب نخی روی آن، ظرف یک تا دو هفته اثر میگذارد.
خارش مچ پا در شب از چیست؟
اغلب حساسیت به کش جوراب، شوینده یا گزش حشره است و با قرمزی همراه است. حذف عامل و کمپرس خنک کافی است. اگر خارش مچ بدون قرمزی و در هر دو پا باشد، مثل خارش کف پا بررسی میشود.
آیا خارش پا نشانهی دیابت است؟
میتواند باشد. طبق NIDDK تا نیمی از افراد دیابتی آسیب عصب پا پیدا میکنند و این آسیب گاهی با خارش، سوزش یا گزگز قرینه در هر دو پا شروع میشود. اگر دیابت دارید یا عوامل خطر آن را دارید، آزمایش قند و معاینهی حس پا لازم است.
چه زمانی خارش پا خطرناک است؟
وقتی چند هفته با مراقبت خانگی بهتر نشود، خواب را مختل کند، هر دو پا را با گزگز یا بیحسی بگیرد، کف دست را هم درگیر کند، یا در بیمار دیابتی با زخم یا تغییر رنگ پوست همراه باشد.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
دیابت دارید و پایتان شبها میخارد یا میسوزد؟
این معاینه را عقب نیندازید. برای بررسی پای دیابتی با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
