دیابت و بیحسی دست و پا معمولاً به یک علت برمیگردند: نوروپاتی محیطی، یعنی آسیب عصبهای دست و پا بر اثر سالها قند خون بالا. طبق NIDDK تا نیمی از افراد مبتلا به دیابت این مشکل را دارند و بیشتر پاها و ساقها را درگیر میکند، گاهی هم دستها و بازوها را.
خطر اصلی خودِ بیحسی نیست؛ این است که پا دیگر فشار کفش، تاول یا بریدگی را حس نمیکند و زخمی بیصدا شروع میشود که میتواند عفونی شود. کنترل قند و مراقبت روزانه از پا دو کاری است که منابع معتبر برای جلوگیری از پیشرفت آسیب و زخم توصیه میکنند. در این مقاله بهعنوان جراح پا توضیح میدهم علائم را چطور بشناسید، تشخیص چطور انجام میشود و کدام نشانه یعنی باید همان روز معاینه شوید.
نوروپاتی پا در دیابت چه علائمی دارد؟
NIDDK علائم نوروپاتی محیطی را اینطور توصیف میکند: سوزش، گزگز و سوزنسوزن شدن، بیحسی، درد و ضعف در پاها و ساقها. این علائم اغلب شبها بیشتر میشوند و معمولاً هر دو طرف بدن را درگیر میکنند. NHS هم دردهای سوزشی، خنجری یا تیرکشنده، از دست دادن تعادل و ضعف عضلات بهویژه در پاها را به این فهرست اضافه میکند.
علامتی که کمتر به آن توجه میشود، تغییر شکل پاست. طبق NIDDK این نوع آسیب عصبی میتواند شکل پا و انگشتان را تغییر دهد و در گروه کوچکی از بیماران دیابتی به پای شارکو برسد؛ وضعیتی نادر که در آن استخوانها و بافت پا آسیب میبینند. جراحی و درمان این مرحله را در جراحی مفصل پای شارکو در افراد دیابتی توضیح دادهام.
مهمترین پیامد، از دست رفتن حس محافظتی است. NIDDK میگوید اگر نوروپاتی حس پا را از بین ببرد، ممکن است فشار یا آسیبی را که به تاول و زخم میرسد متوجه نشوید. همچنین نوروپاتی احتمال از دست دادن تعادل و زمین خوردن را بیشتر میکند که خطر شکستگی را بالا میبرد. اگر علامت اصلی شما سوزش شبانهی کف پاست، علتهای دیگر آن را در سوزش کف پا: علتها و نقش ویتامینها ببینید.
| علامت | چه حسی دارد | چرا مهم است |
|---|---|---|
| بیحسی | پا کرخت است، انگار جوراب ضخیم پوشیدهاید | فشار کفش، تاول و بریدگی حس نمیشود |
| گزگز و سوزنسوزن شدن | مثل خواب رفتن پا، معمولاً در هر دو پا | نشانهی درگیری عصب؛ معاینهی پا لازم است |
| سوزش یا درد تیرکشنده | اغلب شبها بیشتر | خواب را مختل میکند و قابل درمان است |
| ضعف و عدم تعادل | لغزیدن یا زمین خوردن | خطر افتادن و شکستگی بیشتر میشود |
| تغییر شکل پا و انگشتان | انگشت خمیده، برجستگی تازه در کف پا | نقطهی فشار تازه یعنی محل احتمالی زخم |
چرا دیابت باعث بیحسی دست و پا میشود؟
طبق NIDDK قند خون بالا و چربیهای بالای خون در طول زمان به عصبها آسیب میزنند. NHS دیابت را شایعترین علت نوروپاتی محیطی در بریتانیا میداند و توضیح میدهد که قند بالای طولانیمدت، عصبها را آسیب میزند و به نوروپاتی دیابتی میرسد. پس بیحسی یکشبه ایجاد نمیشود؛ حاصل سالها قند کنترلنشده است.
مدت ابتلا به دیابت نقش مهمی دارد. کلیولند کلینیک گزارش میکند دستکم ۲۰ درصد مبتلایان به دیابت نوع ۱ که ۲۰ سال یا بیشتر بیمارند، و ۱۵ تا ۵۰ درصد مبتلایان به دیابت نوع ۲ با ۱۰ سال یا بیشتر سابقه، نوروپاتی محیطی دارند. یعنی حتی اگر امروز علامتی ندارید، معاینهی سالانهی پا بخشی از مراقبت دیابت است.
بیحسی دست هم ممکن است از همین علت باشد، ولی الگوی معمول نوروپاتی دیابتی درگیری دو طرفه و بیشتر در پاهاست. اگر بیحسی فقط در یک دست یا یک پا است یا ناگهانی شروع شده، پزشک باید علتهای دیگر را هم بررسی کند؛ NHS آسیب فیزیکی عصب، عفونتهای ویروسی مثل زونا، عوارض برخی داروها و مصرف زیاد الکل را از علتهای دیگر نوروپاتی میداند.
تا حدی به شدت آسیب بستگی دارد. کلیولند کلینیک میگوید با کنترل بهتر قند خون، علائمی مثل بیحسی و حسهای غیرطبیعی ممکن است ظرف یک سال کمتر شوند، اما هرچه نوروپاتی شدیدتر باشد احتمال برگشت آن کمتر است. به همین دلیل NHS بر تشخیص زودهنگام تأکید میکند: شروع زودتر، شانس جلوگیری از آسیب بیشتر را بالاتر میبرد.
پاهایتان بیحس شده و مطمئن نیستید چقدر پیش رفته؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینهی حس، شکل انگشتان و نقاط پرفشار کف پا مشخص میکند پای شما چقدر در معرض زخم است.
نوروپاتی دیابتی چطور تشخیص داده میشود؟
تشخیص با معاینهی پا شروع میشود و آزمایش پیچیدهای لازم ندارد. NIDDK معاینهی سالانهی پا را برای همهی افراد دیابتی توصیه میکند. در تست مونوفیلامان، پزشک با یک رشتهی نایلونی نازک نقاطی از کف پا و انگشتان را لمس میکند تا ببیند آن را حس میکنید یا نه. حس لرزش و نحوهی راه رفتن هم در همان معاینه سنجیده میشود.
اگر در معاینه کاهش حس پیدا شود، طبق NIDDK ویزیتهای پا باید فاصلهی کوتاهتری داشته باشد. NHS هم تأکید میکند تشخیص زودهنگام چشمانداز جلوگیری از آسیب بیشتر را بهتر میکند. بهعنوان جراح پا، در همین معاینه شکل انگشتان، پینهها و نقاط پرفشار کف پا را هم نگاه میکنم، چون زخم معمولاً دقیقاً همانجا شروع میشود.
پزشک دربارهی مدت دیابت، وضعیت کنترل قند، سیگار و الکل و داروهای مصرفی هم میپرسد. هدف این است که مشخص شود بیحسی واقعاً از دیابت است یا علت دیگری هم در کار است که درمان متفاوتی میخواهد.
درمان سوزش و بیحسی پا در دیابت چیست؟
پایهی درمان، کنترل عامل آسیب است. NHS میگوید درمان علت زمینهای، یعنی کنترل قند خون، ترک سیگار و کم کردن الکل، به مدیریت نوروپاتی کمک میکند. کلیولند کلینیک هم رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی، حفظ وزن مناسب و ویزیت سالانه با معاینهی پا را جزو راههای پیشگیری از پیشرفت آن میشمارد. هدف قند و فشار خون هر فرد را پزشک معالج او تعیین میکند.
برای درد و سوزش عصبی، NIDDK از داروهای کاهش درد شامل برخی داروهای ضدافسردگی، ضدتشنج و داروهای موضعی، و فیزیوتراپی برای بهبود قدرت و تعادل نام میبرد. نوع و مقدار این داروها باید با معاینه و نسخهی پزشک تعیین شود؛ مصرف خودسرانه، بهخصوص در کسی که داروهای دیابت و فشار خون هم مصرف میکند، درست نیست.
مکملها و پمادهای «تقویت عصب» جای کنترل قند و مراقبت از پا را نمیگیرند. سهم جراح پا در این مرحله، برداشتن فشار از نقاط پرخطر است: کفش مناسب، کفی و در صورت تغییر شکل انگشتان، اصلاح آن پیش از آنکه زخم ایجاد شود. معیارهای انتخاب کفش را در کفش مناسب برای زخم پای دیابتی چه ویژگی دارد؟ نوشتهام.
مراقبت روزانه از پای بیحس چگونه است؟
وقتی حس پا کم شده، چشمها باید جای آن را بگیرند. NIDDK این مراقبتها را توصیه میکند: هر روز پاها و بهویژه لای انگشتان را بررسی کنید؛ پا را با صابون و آب ولرم، نه داغ، بشویید و دمای آب را با دماسنج یا آرنج بسنجید، نه با پا؛ و هرگز پابرهنه یا فقط با جوراب، حتی در خانه، راه نروید.
جوراب تمیز، اندازه و بدون درز بپوشید. ناخنها را بعد از شستن، صاف و مستقیم کوتاه کنید. روی و کف پا را مرطوب کنید، ولی کرم را لای انگشتان نزنید. هنگام نشستن پاها را بالا بگذارید و فعالیت بدنی را ادامه دهید. همهی این توصیهها از NIDDK است و سادهترین راه برای پیدا کردن زخم پیش از بزرگ شدن آنهاست.
اگر خودتان نمیتوانید کف پا را ببینید، از یکی از اعضای خانواده کمک بگیرید. پیدا کردن یک تاول کوچک در همان روز اول، با پیدا کردن یک زخم عفونی بعد از دو هفته تفاوت زیادی دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
NHS میگوید اگر درد، گزگز یا کاهش حس در پاها، از دست دادن تعادل یا ضعف دارید، یا زخمی روی پا بهخوبی ترمیم نمیشود، به پزشک مراجعه کنید. NIDDK صریحتر است: اگر بریدگی، تاول یا کبودی پا بعد از چند روز شروع به بهبود نکرده، یا پوست پا قرمز، گرم یا دردناک شده، فوراً با پزشک تماس بگیرید.
طبق NHS، پای آسیبدیدهای که درمان نشود ممکن است زخم عفونی پیدا کند که به قانقاریا و در نهایت قطع عضو برسد. پس سیاه یا بنفش شدن انگشت، ترشح بدبو یا تب همراه با زخم پا را اورژانس بدانید. مراحل زخم و درمان آن را در زخم پای دیابتی: علل، پیشگیری و درمان ببینید.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیشتر زخمهای پای دیابتی که میبینم با یک اتفاق کوچک شروع شدهاند: سنگریزهای در کفش، آب داغ حمام، یا کفش تازهای که بیمار فشارش را حس نکرده. برای همین به بیمار دیابتی که پایش بیحس است میگویم چشمهایت باید جای حس پایت را بگیرد: هر شب کف پا و لای انگشتان را نگاه کن. این دو دقیقه از هر درمانی که بعد از زخم لازم شود سادهتر است.
پرسشهای متداول
آیا دیابت باعث بیحسی دست و پا میشود؟
بله. نوروپاتی محیطی از عوارض شایع دیابت است و طبق NIDDK تا نیمی از افراد دیابتی آن را دارند. بیشتر پاها و ساقها را درگیر میکند و گاهی دستها و بازوها را.
نوروپاتی پا خوب میشود؟
در موارد خفیف، با کنترل بهتر قند، بیحسی و گزگز ممکن است ظرف یک سال کمتر شود؛ ولی طبق کلیولند کلینیک آسیب شدیدتر احتمال برگشت کمتری دارد. هدف اصلی جلوگیری از پیشرفت و از زخم پاست.
درمان سوزش پا در بیماران دیابتی چیست؟
کنترل قند، ترک سیگار و کم کردن الکل پایهی درمان است. برای درد عصبی، پزشک ممکن است داروهای مخصوص درد عصبی یا داروی موضعی و فیزیوتراپی تجویز کند؛ نوع و مقدار دارو را فقط پزشک تعیین میکند.
درمان گزگز پای دیابتی در خانه چیست؟
در خانه مهمترین کار محافظت از پاست: بررسی روزانهی کف پا و لای انگشتان، شستن با آب ولرم نه داغ، جوراب بدون درز و هرگز پابرهنه راه نرفتن. پماد یا مکمل جای کنترل قند و معاینه را نمیگیرد.
چه زمانی بیحسی پای دیابتی خطرناک است؟
وقتی بریدگی، تاول یا کبودی پا بعد از چند روز رو به بهبود نمیرود، پوست قرمز، گرم یا دردناک شده، یا انگشت تیره شده است. اینها طبق NIDDK و NHS دلیل تماس فوری با پزشکاند.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
روی پای بیحس، تاول یا زخمی دارید که خوب نمیشود؟
منتظر نمانید. برای معاینهی پای دیابتی با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
