استخوان‌های مچ پا: آناتومی، کارکرد و آسیب‌های شایع

فهرست مطالب

اگر بعد از یک پیچ‌خوردگی یا ضربه نمی‌دانید درد دقیقاً از کدام یک از استخوان‌های مچ پا می‌آید، جواب کوتاه این است: مچ و پشت پا از هفت استخوان کوچک به نام استخوان‌های تارسال ساخته شده و هرکدام جای درد و نوع آسیب مخصوص به خودش را دارد.

آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) توضیح می‌دهد این هفت استخوان همراه دو استخوان ساق (درشت‌نی و نازک‌نی) وزن کل بدن را از ساق به کف پا منتقل می‌کنند؛ به همین دلیل حتی یک ترک کوچک در یکی از آن‌ها می‌تواند راه‌رفتن را برای هفته‌ها مختل کند.

در ادامه، به‌عنوان جراح پا و مچ پا، هرکدام از این استخوان‌ها را از نظر محل دقیق، شایع‌ترین آسیب، و زمان نیاز به عکس یا ام‌آر‌آی بررسی می‌کنم؛ و می‌گویم کدام نشانه یعنی نباید صبر کرد.

هفت استخوان مچ پا کدام‌اند؟

استخوان‌های پا در سه ناحیه قرار می‌گیرند: عقب پا، وسط پا و جلوی پا. طبق AAOS، هفت استخوان تارسال فقط در دو ناحیه‌ی اول جای می‌گیرند؛ جلوی پا (کف‌پایی‌ها و انگشتان) بخش دیگری است که در این مقاله بحث نمی‌شود.

در عقب پا دو استخوان بزرگ‌اند: تالوس که درست زیر استخوان‌های ساق قرار دارد و وزن بدن را از مچ پا می‌گیرد، و کالکانئوس یا پاشنه که طبق AAOS بزرگ‌ترین استخوان تارسال پاست و زیر تالوس نشسته.

در وسط پا پنج استخوان دیگر قرار دارند: ناویکولار روی قوس داخلی، کوبوئید در لبه‌ی بیرونی، و سه استخوان اسفنوئید (میخی‌شکل) که جلوی ناویکولار و پشت متاتارس‌ها نشسته‌اند. این پنج استخوان مثل یک پل، تالوس و کالکانئوس را به کف پا وصل می‌کنند.

هرکدام از این هفت استخوان اگر آسیب ببیند، الگوی درد متفاوتی می‌سازد. جدول زیر این الگوها را خلاصه می‌کند تا حدس بزنید درد شما احتمالاً از کجا می‌آید؛ البته این جدول جای معاینه و عکس‌برداری را نمی‌گیرد.

استخوان جای درد شایع‌ترین آسیب
تالوس (قاپ) عمق مچ پا، زیر استخوان‌های ساق پیچ‌خوردگی شدید؛ شکستگی همراه با خطر نکروز
کالکانئوس (پاشنه) زیر و پشت پاشنه شکستگی از افتادن یا تصادف؛ شکستگی فشاری در دوندگان
ناویکولار روی قوس داخلی، جلوی مچ پا برجستگی دردناک استخوان ناویکولار فرعی
کوبوئید لبه‌ی بیرونی وسط پا سندرم کوبوئید ناشی از فشار مکرر
استخوان‌های اسفنوئید روی پا، جلوی ناویکولار درگیری در آسیب‌های شدید لیسفرانک
جراح پا و مچ پا در حال معاینه‌ی مچ پای بیمار برای تشخیص استخوان آسیب‌دیده
هفت استخوان تارسال، پل بین ساق پا و کف پا هستند؛ هرکدام محل درد و آسیب مخصوص به خودش را دارد.

تالوس (قاپ) و چرا خطرناک‌ترین استخوان مچ پاست

تالوس یا «قاپ» بین دو استخوان ساق (درشت‌نی و نازک‌نی) از بالا و کالکانئوس از پایین قرار گرفته و بار اصلی مچ پا را تحمل می‌کند؛ نمای دقیق‌تر محل آن را در استخوان تالوس کجاست؟ نشان داده‌ام.

دلیل خطرناک‌بودنش هم به همین ساختار برمی‌گردد. طبق AAOS، بخش بزرگی از سطح تالوس با غضروف پوشیده شده است. در شکستگی‌های ناپایدار، خون‌رسانی این استخوان می‌تواند مختل شود.

وقتی خون‌رسانی مختل شود، دو حالت ممکن است: یا جریان خون خودش برمی‌گردد و استخوان طبق روال ترمیم می‌شود، یا بخشی از استخوان زنده نمی‌ماند و به‌مرور دچار فروپاشی دردناک می‌شود. AAOS این حالت دوم را نکروز آواسکولار (AVN) می‌نامد؛ هرچه شکستگی جابه‌جاتر و ناپایدارتر باشد، خطر آن بیشتر است.

به همین دلیل شکستگی تالوس، برخلاف بیشتر شکستگی‌های استخوان‌های تارسال، همیشه با آتل ساده درمان نمی‌شود و اغلب نیاز به بررسی دقیق‌تر دارد. جزئیات کامل را در شکستگی تالوس و خطر نکروز نوشته‌ام.

آسیب دیگری که مخصوص همین استخوان است، آسیب غضروف روی سطح تالوس است؛ جایی که یک تکه از غضروف و استخوان زیرش در اثر پیچ‌خوردگی‌های مکرر آسیب می‌بیند. چون غضروف در عکس ساده دیده نمی‌شود، این آسیب اغلب چند ماه با تشخیص اشتباه «پیچ‌خوردگی که خوب نمی‌شود» نادیده می‌ماند؛ توضیح کامل در نقص غضروف تالوس آمده است.

محل استخوان تالوس زیر استخوان‌های ساق و بالای کالکانئوس با نواحی محدود ورود عروق خونی
خون‌رسانی تالوس در شکستگی‌های ناپایدار می‌تواند مختل شود؛ همین موضوع آن را در برابر نکروز آواسکولار بعد از شکستگی آسیب‌پذیرتر از بقیه‌ی استخوان‌های تارسال می‌کند.

کالکانئوس (پاشنه) — بزرگ‌ترین و پرتحمل‌ترین

کالکانئوس یا استخوان پاشنه، طبق AAOS، بزرگ‌ترین استخوان تارسال پاست و زیر تالوس و پشت میانه‌ی پا قرار دارد. با هر قدم، این استخوان اولین نقطه‌ای است که وزن بدن روی آن فرود می‌آید.

به همین دلیل مکانیسم شکستگی‌اش هم با بقیه‌ی استخوان‌های تارسال فرق دارد. AAOS شایع‌ترین علت آن را افتادن از ارتفاع یا تصادف رانندگی می‌داند؛ یعنی ضربه‌ای پرانرژی که پاشنه را زیر وزن بدن له می‌کند و می‌تواند باعث پهن‌شدن، کوتاه‌شدن و بدشکلی پاشنه شود.

نوع دیگری از آسیب کالکانئوس، شکستگی فشاری است که کم‌کم و بر اثر فشار تکراری — مثلاً در دوندگان یا کسانی که مسافت زیادی راه می‌روند — ایجاد می‌شود، نه با یک ضربه‌ی شدید.

بهبودی هم زمان می‌برد: طبق AAOS بیشتر بیماران باید تا حدود ۳ ماه صبر کنند تا بتوانند وزن کامل بدن را روی پاشنه بیندازند، هرچند برخی زودتر، بین ۶ تا ۱۰ هفته، وزن‌گذاری جزئی را شروع می‌کنند. توضیح کامل درمان و ریکاوری در شکستگی پاشنه پا (کالکانئوس) آمده است.

استخوان کالکانئوس به‌عنوان بزرگ‌ترین استخوان پاشنه زیر تالوس و پشت میانه پا
کالکانئوس اولین استخوانی است که با هر قدم وزن بدن را می‌گیرد؛ به همین دلیل شکستگی‌اش معمولاً ناشی از ضربه‌ای پرانرژی است.
iچرا تالوس و ناویکولار بیشتر از بقیه دیده می‌شوند؟

تالوس چون وزن مچ پا را مستقیم می‌گیرد و خون‌رسانی محدودی دارد، بیشترین ریسک عارضه‌ی جدی (نکروز) را دارد. ناویکولار چون محل اتصال قوس پاست، بیشترین آسیب‌های مزمن مرتبط با استخوان اضافه را نشان می‌دهد. کالکانئوس و کوبوئید بیشتر درگیر آسیب‌های حاد و ضربه‌ای‌اند.

درد مچ پا دارید و نمی‌دانید از کدام استخوان است؟

دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه و در صورت نیاز عکس یا ام‌آر‌آی مشخص می‌کند کدام استخوان درگیر است و چه درمانی لازم دارید.

ناویکولار و استخوان ناویکولار فرعی

ناویکولار روی قوس داخلی پا، جلوی تالوس و پشت سه استخوان اسفنوئید نشسته و مثل یک کلیدسنگ، قوس پا را نگه می‌دارد. تاندون تیبیالیس خلفی — تاندونی که قوس پا را بالا می‌کشد — درست کنار همین استخوان عبور می‌کند.

در برخی افراد، یک استخوان اضافه به نام استخوان ناویکولار فرعی هم روی همین ناحیه از بدو تولد وجود دارد. AAOS می‌گوید تا ۲٫۵ درصد افراد این استخوان اضافه را دارند.

در بیشتر این افراد، ناویکولار فرعی هرگز علامتی نمی‌دهد. اما طبق همان منبع، در نوجوانی که این استخوان اضافه شروع به کلسیفیه‌شدن می‌کند، یا بعد از یک پیچ‌خوردگی و ضربه، برجستگی داخل قوس پا می‌تواند دردناک شود و با کفش تماس پیدا کند.

چون علامت اصلی‌اش یک برجستگی مشخص و قابل‌لمس در داخل قوس پاست، تشخیصش با معاینه و عکس ساده معمولاً واضح است. جزئیات کامل، انواع این استخوان و روش‌های درمان را در استخوان ناویکولار فرعی: دلایل، علائم نوشته‌ام.

برجستگی استخوان ناویکولار فرعی در سمت داخلی قوس کف پا، محل عبور تاندون تیبیالیس خلفی
استخوان ناویکولار فرعی بیشتر وقت‌ها بدون علامت است، مگر بعد از یک ضربه یا در دوران کلسیفیه‌شدنش در نوجوانی.

چه زمانی عکس یا ام‌آر‌آی لازم است؟

برای بیشتر آسیب‌های استخوان‌های تارسال، اولین قدم عکس ساده (رادیوگرافی) است. AAOS توضیح می‌دهد عکس ساده محل شکستگی، جابه‌جایی قطعات و تعداد تکه‌های شکسته را نشان می‌دهد و برای بیشتر شکستگی‌های مچ و پا کافی است.

اما عکس ساده همیشه کافی نیست. در چند حالت، پزشک معمولاً سراغ ام‌آر‌آی یا سی‌تی‌اسکن می‌رود: وقتی به آسیب غضروف روی تالوس شک دارد (چون غضروف در عکس ساده دیده نمی‌شود)، وقتی درد بعد از چند هفته با وجود عکس طبیعی از بین نمی‌رود (احتمال شکستگی فشاری که هنوز در عکس دیده نشده)، یا وقتی به یک اتصال غیرطبیعی مادرزادی بین دو استخوان تارسال شک می‌کند.

یعنی اگر بعد از چند هفته استراحت، درد مچ پایتان هنوز شدید است در حالی که عکس ساده «طبیعی» گزارش شده، این به معنی نداشتن مشکل نیست؛ به معنی نیاز به بررسی عمیق‌تر است.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم

بعضی نشانه‌ها فوری‌اند و نباید حتی تا فردا صبر کرد. طبق AAOS، اگر استخوان از زیر پوست بیرون زده (شکستگی باز)، این یک اورژانس است و باید همان لحظه به مرکز درمانی مراجعه کنید؛ چون زخم باز خطر عفونت استخوان را بالا می‌برد.

نشانه‌های دیگری که باید همان روز معاینه شوید: درد شدید و ناگهانی، تورم و کبودی، ناتوانی کامل در گذاشتن وزن روی پا، بدشکلی مچ یا پا (به‌خصوص اگر مفصل هم دررفته باشد)، و بی‌حسی یا سرد شدن پا.

حتی اگر هیچ‌کدام از این نشانه‌های شدید را ندارید، دردی که بعد از دو هفته مراقبت خانگی (استراحت، یخ، بانداژ، بالا نگه‌داشتن پا) بهتر نمی‌شود، یا دردی که کم‌کم به‌جای بهتر شدن بدتر می‌شود، دلیل کافی برای مراجعه است؛ به‌خصوص وقتی احتمال شکستگی فشاری کالکانئوس یا آسیب تالوس مطرح باشد.

مدت بهبودی هم به استخوان درگیر بستگی دارد: شکستگی ساده‌ی ناویکولار یا کوبوئید معمولاً زودتر از شکستگی پاشنه یا تالوس خوب می‌شود. جدول زمانی دقیق‌تر و مرحله‌به‌مرحله را در مدت زمان بهبودی شکستگی مچ پا نوشته‌ام.

🩺

نظر دکتر علیرضا صحرانورد

جراح ارتوپدی پا و مچ پا

بیشتر بیمارانی که با درد مچ پا می‌آیند، فکر می‌کنند «پیچ خورده و خوب می‌شود». گاهی همین‌طور است. اما وقتی درد دقیقاً روی یکی از استخوان‌های تارسال متمرکز باشد، به‌خصوص تالوس یا پاشنه، باید مطمئن شد شکستگی یا آسیب پنهانی در کار نیست.

کار اصلی معاینه همین است: مشخص‌کردن اینکه درد از کدام استخوان می‌آید و آیا همان عکس ساده کافی است یا باید عمیق‌تر نگاه کرد.

پرسش‌های متداول

چند استخوان در مچ پا وجود دارد؟

هفت استخوان تارسال — تالوس، کالکانئوس، ناویکولار، کوبوئید و سه استخوان اسفنوئید — همراه دو استخوان ساق (درشت‌نی و نازک‌نی) مچ پا را می‌سازند.

چرا شکستگی تالوس خطرناک‌تر از بقیه‌ی استخوان‌های پاست؟

چون در شکستگی‌های ناپایدارِ تالوس خون‌رسانی استخوان می‌تواند مختل شود و با جابه‌جایی بیشتر، خطر نکروز آواسکولار (از دست‌رفتن بخشی از استخوان) بالاتر می‌رود.

استخوان ناویکولار فرعی چقدر شایع است؟

طبق AAOS تا ۲٫۵ درصد افراد این استخوان اضافه را دارند. بیشترشان هرگز علامتی نمی‌گیرند؛ فقط در نوجوانی یا بعد از یک ضربه ممکن است دردناک شود.

آیا عکس ساده برای همه‌ی آسیب‌های مچ پا کافی است؟

نه همیشه. عکس ساده شکستگی استخوان را خوب نشان می‌دهد، ولی آسیب غضروف و اتصال غیرطبیعی بین دو استخوان تارسال را نشان نمی‌دهد و به ام‌آر‌آی یا سی‌تی‌اسکن نیاز دارد.

کدام استخوان مچ پا بیشترین وزن بدن را تحمل می‌کند؟

تالوس وزن را از ساق پا می‌گیرد و کالکانئوس (پاشنه) به‌عنوان بزرگ‌ترین استخوان تارسال، اولین نقطه‌ای است که با هر قدم زیر فشار می‌رود.

شکستگی استخوان پاشنه چقدر طول می‌کشد خوب شود؟

طبق AAOS بیشتر بیماران باید تا حدود ۳ ماه صبر کنند تا بتوانند وزن کامل روی پاشنه بیندازند، هرچند برخی زودتر، بین ۶ تا ۱۰ هفته، وزن‌گذاری جزئی را شروع می‌کنند.

سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک می‌شود.

ثبت سؤال

درد مچ پا بعد از دو هفته هنوز خوب نشده؟

برای معاینه و تشخیص دقیق اینکه کدام استخوان مچ پایتان درگیر است، با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.

منابع

  1. Ankle Fractures (Broken Ankle) — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
  2. Calcaneus (Heel Bone) Fractures — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
  3. Stress Fractures of the Foot and Ankle — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
  4. Talus Fractures — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
  5. What Is an Accessory Navicular? — Ortho-pinion, OrthoInfo, AAOS
  6. Tarsal Coalition — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
مقلات مرتبط
جراح ارتوپد ایرانی در حال معاینه‌ی کیست گانگلیون روی پشت پای بیمار

علت کیست گانگلیون یا کیست مچ پا چیست؟

معاینه‌ی ورم ماهیچه پا: پزشک ارتوپد با فشار ملایم انگشت روی ساق بیمار، برای تشخیص کشیدگی عضله از لخته‌ی خون

علت ورم ماهیچه پا: عضله کشیده شده یا لخته؟

جراح ارتوپدی در حال توضیح روش جراحی پا و مچ پا با ماکت استخوان پا

جراحی پا و مچ پا: انواع روش‌ها، مزایا و معایب