پاسخ کوتاه: بعد از عمل رباط صلیبی بهبودی یک مسیر چندماهه است، نه یک بازه‌ی ثابت. در هفته‌های اول هدف اصلی کنترل تورم، صاف‌شدن کامل زانو و بیدار کردن عضله‌ی چهارسر است؛ در ماه‌های بعد نوبت تقویت، تعادل و تمرین‌های ورزشی می‌رسد. بازگشت به ورزش هم با «معیار» تعیین می‌شود، نه با تقویم.
یک نکته‌ی مهم از همین ابتدا: این مقاله یک چارچوب عمومی است. برنامه‌ی شما را جراح و فیزیوتراپ‌تان تنظیم می‌کنند و بسته به نوع گرافت، آسیب همزمان مینیسک یا غضروف و وضعیت خود زانو فرق می‌کند. اگر هنوز درباره‌ی نوع گرافت تصمیم نگرفته‌اید، مقاله‌ی مقایسه‌ی گرافت همسترینگ و تاندون کشکک را ببینید؛ و برای قبل از جراحی، راهنمای آماده‌شدن برای جراحی رباط زانو را.
بعد از عمل رباط صلیبی چه مراحلی در پیش است؟
راهنمای بالینی هلندی (KNGF) که بر پایه‌ی مرور نظام‌مند نوشته شده، توانبخشی را به یک مرحله‌ی آمادگی پیش از عمل و سه مرحله‌ی بعد از عمل تقسیم می‌کند: رفع نقص‌ها، تمرین مخصوص ورزش و بازگشت به بازی.
پروتکل MOON (گروهی از جراحان ارتوپد آمریکا) هم تأکید می‌کند رفتن از هر مرحله به مرحله‌ی بعد بر پایه‌ی «معیار عملکردی» است، نه زمان سپری‌شده؛ و بازه‌های زمانی فقط برای بیمار متوسط تقریبی‌اند. به همین دلیل در جدول زیر فقط بازه‌هایی را آورده‌ام که منبع دارند و برای بقیه نوشته‌ام «بسته به پروتکل جراح».
| مرحله | زمان | تمرکز اصلی | معیار رفتن به مرحله‌ی بعد |
|---|---|---|---|
| روزهای اول | ۷ تا ۱۰ روز اول (AAOS) | زخم تمیز و خشک، یخ، صاف‌شدن کامل زانو، فعال‌شدن چهارسر | تورم قابل‌کنترل، زانو تا حد ممکن صاف |
| رفع نقص‌ها | بسته به پروتکل جراح | کم‌کردن تورم، خم و صاف‌شدن زانو، راه‌رفتن بدون لنگیدن | تورم کم، حرکت زانو نزدیک به پای سالم |
| تقویت و تعادل | بسته به پروتکل جراح؛ تمرین‌های زنجیره‌ی باز سنگین‌تر بعد از هفته‌ی ۶ (MOON) | قدرت چهارسر و همسترینگ، تعادل، دوچرخه‌ی ثابت | قدرت و کنترل قابل‌قبول در آزمون‌ها |
| تمرین مخصوص ورزش | بسته به پروتکل جراح | دویدن کنترل‌شده، پرش و تغییر جهت | قبولی در آزمون‌های قدرت و پرش |
| بازگشت به ورزش | حدود ۶ تا ۱۲ ماه (AAOS)؛ خطر آسیب دوباره تا ۹ ماه با تأخیر کمتر می‌شود (Grindem) | ورزش کامل و رقابتی | معیارهای عملکردی و آمادگی روانی |
هفته‌ی اول و دوم بعد از عمل چه خبر است؟
طبق توضیح آکادمی جراحان ارتوپد آمریکا (AAOS)، در ۷ تا ۱۰ روز اول زخم باید تمیز و خشک بماند و تأکید اصلی روی دو کار است: به‌دست‌آوردن توانایی صاف‌کردن کامل زانو و برگرداندن کنترل عضله‌ی چهارسر. زانو هم مرتب یخ گذاشته می‌شود تا تورم و درد کم شود.
درد و تورم در این مدت شایع است. تصمیم درباره‌ی بریس و میزان وزن‌اندازی با جراح است و طبق AAOS به نظر او و آسیب‌های همراه بستگی دارد.
در مرور MOON یک مطالعه نشان داد وزن‌اندازی فوری، درد جلوی زانو را از ۳۵٪ به ۸٪ رساند؛ مرور همان گروه هم نتیجه گرفته بریس بعد از عمل ایمنی یا حرکت زانو را بهتر نکرده و دستگاه حرکت مداوم (CPM) هم فایده‌ی بلندمدتی نداشته است. با این حال هر جراح پروتکل خودش را دارد و شما باید دستور او را اجرا کنید.
همان مرور MOON می‌گوید تمرین ساده‌ی بالا بردن پای صاف برای تقویت زودهنگام چهارسر، بدون عارضه‌ی ناخواسته بوده است. فیزیوتراپ‌تان از همین روزها حرکت‌های ساده را یاد می‌دهد؛ خم‌نگه‌داشتن زانو با بالش زیر آن هم ممکن است صاف‌شدن زانو را سخت‌تر کند، پس در این باره از او بپرسید.
اگر برای راه رفتن عصا دارید، روش درست استفاده را در مقاله‌ی استفاده‌ی درست از عصا بعد از جراحی زانو توضیح داده‌ام؛ البته عصای بعد از عمل رباط باید با دستور جراح هماهنگ باشد.
یک ماه بعد از عمل رباط صلیبی چه انتظاری داشته باشم؟
«یک ماه بعد از عمل رباط صلیبی» نقطه‌ای است که بیماران زیاد درباره‌اش می‌پرسند، چون معمولاً تورم کمتر شده و دوباره احساس می‌کنید می‌شود راه رفت. اما زانو هنوز در مسیر بهبودی است و پیشرفت باید با معیار باشد، نه با عجله. هیچ پروتکل معتبری یک تقویم یکسان برای همه‌ی بیماران نمی‌دهد.
اهداف رایج این دوره، مطابق فهرست AAOS، این‌هاست:
- کم‌کردن تورم زانو
- حفظ حرکت کشکک برای جلوگیری از سفتی و درد جلوی زانو
- رسیدن به خم و صاف‌شدن کامل زانو
- تقویت عضلات چهارسر و همسترینگ
عددهای دقیق زاویه‌ی خم‌شدن در هر هفته بین پروتکل‌ها فرق می‌کند و به نوع گرافت و ترمیم مینیسک بستگی دارد؛ برای همین عددی را «هدف همه» نمی‌نویسم. فیزیوتراپ‌تان زاویه را اندازه می‌گیرد و هدف هر مقطع را به شما می‌گوید.
طبق MOON، تا هفته‌ی ششم تمرین‌های زنجیره‌ی باز چهارسر به حالت سبک و با دامنه‌ی کوتاه محدودند، چون شواهد ایمنی برای بار بیشتر قبل از آن کافی نیست؛ بعد از هفته‌ی ششم ممکن است قدرت را بدون آسیب به گرافت بالا ببرند.
راه رفتن بدون لنگیدن معیار مهمی است. تصمیم رها کردن عصا با جراح و فیزیوتراپ است؛ تا وقتی لنگ می‌زنید یا زانو را کامل صاف نمی‌کنید، ممکن است تورم و درد جلوی زانو بیشتر شود.
تمرین برای خم شدن زانو بعد از عمل رباط صلیبی
«خم‌شدن زانو بعد از عمل» یکی از پرتکرارترین دغدغه‌هاست. در توصیه‌ی AAOS اول صاف‌شدن کامل زانو مطرح است و «به‌دست‌آوردن دامنه‌ی کامل حرکتی» یکی از اهداف مستقیم توانبخشی است. پروتکل MOON هم تأکید می‌کند به‌جای برنامه‌ی ثابت، نمونه‌تمرین می‌دهد و فیزیوتراپ باید آن را برای هر بیمار تنظیم کند. تمرین‌های زیر نمونه‌های رایج‌اند؛ نوع و زمان شروع هر کدام را از فیزیوتراپ‌تان بپرسید:
- سُرخوردن پاشنه: به پشت بخوابید و پاشنه را روی تخت به سمت باسن بکشید تا زانو خم شود، چند ثانیه نگه دارید و برگردید. بدون زور.
- خم‌شدن نشسته: لبه‌ی صندلی بنشینید و با کمک پای سالم، پای عمل‌شده را آرام عقب ببرید.
- صاف‌کردن با آویزان‌کردن پاشنه: پاشنه را روی یک تکیه‌گاه بگذارید و بگذارید زانو با وزن خودش صاف شود.
- سفت‌کردن چهارسر و بالا بردن پای صاف: عضله‌ی جلوی ران را منقبض کنید و چند ثانیه نگه دارید؛ مرور MOON این تمرین زودهنگام را بدون عارضه‌ی ناخواسته گزارش کرده است.
- حرکت‌دادن کشکک: کشکک را با دست آرام به بالا و پایین و دو طرف جابه‌جا کنید تا نچسبد (AAOS حفظ حرکت کشکک را از اهداف توانبخشی می‌داند).
اگر تمرینی درد شدید و تیز ایجاد کرد، آن را متوقف کنید و به فیزیوتراپ بگویید. تمرین‌های کوتاه و منظم معمولاً بهتر از یک جلسه‌ی طولانی و زورکی‌اند، اما شدت و تعداد دفعات را او تعیین می‌کند.
اگر بعد از چند هفته خم‌شدن زانو پیشرفتی نکرده و حس می‌کنید چیزی مانع حرکت است، زودتر به جراح بگویید. AAOS سفتی و کم‌شدن حرکت زانو را از عوارض ممکن می‌داند که گاهی نیاز به اقدام جراحی دارد؛ هرچه زودتر دیده شود، مدیریتش ساده‌تر است.
طبق AAOS، بسیاری از پارگی‌های مینیسک قابل ترمیم‌اند و اگر همزمان با بازسازی رباط ترمیم شوند ممکن است شانس بهبودی بیشتری داشته باشند. همان منبع می‌گوید وزن‌اندازی را علاوه بر ترجیح جراح، آسیب‌های همراه هم تعیین می‌کنند؛ پس برنامه‌ی شما ممکن است با این مقاله فرق داشته باشد. درباره‌ی مینیسک و راه رفتن می‌توانید مقاله‌ی پارگی مینیسک و راه رفتن را بخوانید.
زانویتان بعد از عمل پیشرفت نمی‌کند؟
برای بررسی خم‌شدن زانو و برنامه‌ی توانبخشی وقت بگیرید.
دو ماه و پنج ماه بعد از عمل رباط صلیبی: چه تغییری می‌کند؟
«دو ماه بعد از عمل رباط صلیبی» را بسیاری مقطع شروع تقویت جدی می‌دانند، اما زمان دقیق ورود به آن بسته به پروتکل جراح و معیارهای شما فرق می‌کند. وقتی تورم کم و حرکت زانو خوب شده، تمرکز به سمت قدرت و کنترل می‌رود.
مرور MOON تمرین‌های تعادلی و عصبی‌عضلانی را در بیشتر مراحل توانبخشی توصیه می‌کند و می‌گوید تردمیل پله‌نورد در اثربخشی و ایمنی با دوچرخه‌ی ثابت برابر بوده است؛ تمرین روی سطح لغزنده (اسلاید) و تمرین در آب هم در مطالعه‌ها ایمن بوده‌اند.
دوچرخه‌ی ثابت یکی از ابزارهای رایج این مرحله است، چون مفصل را بدون ضربه حرکت می‌دهد. سطح مقاومت و زمان شروع را فیزیوتراپ‌تان مشخص می‌کند.
«پنج ماه بعد از عمل رباط صلیبی» نقطه‌ای است که بسیاری فکر می‌کنند زانو «خوب شده». درد و تورم ندارید و راه رفتن عادی است؛ ولی احساس خوب بودن با آمادگی گرافت یکی نیست.
MOON می‌گوید پروتکل بر پایه‌ی معیار عملکردی است و بیماران معمولاً حدود ۵ تا ۶ ماه به آن می‌رسند، اما شواهد کمی برای بازگشت زودتر از ۴ ماه وجود دارد. راهنمای KNGF هم توانبخشی را حدود ۹ تا ۱۲ ماه می‌داند و ورود به مرحله‌ی تمرین مخصوص ورزش را به آزمون‌های قدرت، پرش و کیفیت حرکت وابسته می‌کند.
در این دوره اگر ورزش سنگین زود شروع شود، ممکن است خطر آسیب دوباره بالا برود. علل شکست جراحی و راه‌های پیشگیری از آن را در مقاله‌ی علل شکست عمل رباط صلیبی نوشته‌ام.
کی به ورزش و فوتبال برمی‌گردم؟
پاسخ مستقیم: AAOS می‌گوید بیشتر بیماران بین ۶ تا ۱۲ ماه اجازه‌ی بازگشت کامل به ورزش پیدا می‌کنند، بسته به پیشرفت، قدرت و کیفیت حرکت. این یک بازه است، نه وعده. شرط‌های اصلی طبق همان منبع این‌هاست:
- درد و تورم نداشته باشید
- دامنه‌ی حرکت کامل زانو برگشته باشد
- قدرت، استقامت و عملکرد پا کامل بازیابی شده باشد
- تعادل و کنترل پا برگشته باشد
برای فوتبال و ورزش‌های پرپرش و چرخشی، دقت بیشتری لازم است. در یک مطالعه‌ی آینده‌نگر روی ۱۰۶ ورزشکار، کسانی که به این ورزش‌ها برگشتند بیش از ۴ برابر بیشتر آسیب دوباره دیدند. هر ماه تأخیر در بازگشت تا ۹ ماه، خطر آسیب دوباره را ۵۱٪ کم کرد و قدرت متقارن‌تر چهارسر هم خطر را کاهش داد. نتیجه‌ی عملی این است که عجله برای فوتبال بیشتر ریسک را بالا می‌برد تا زمان را کوتاه کند.
بیانیه‌ی اجماع Panther Symposium هم می‌گوید تصمیم بازگشت صرفاً بر پایه‌ی زمان باید کنار گذاشته شود. تصمیم باید با آزمون‌های معتبر عملکردی، معاینه‌ی عینی و ارزیابی آمادگی روانی گرفته شود و بهبود بیولوژیک و آسیب‌های همراه را در نظر بگیرد.
آیا بعد از عمل رباط صلیبی می‌توان فوتبال بازی کرد؟ برای بخشی از بیماران بله، اما شرطش عبور از آزمون‌های قدرت، پرش و آمادگی روانی است. بازگشت به شکل مرحله‌ای و از فعالیت‌های ساده‌تر به پیچیده‌تر انجام می‌شود (راهنمای KNGF مرحله‌ی «تمرین مخصوص ورزش» را پیش از «بازگشت به بازی» می‌گذارد) و ترتیب دقیق آن را جراح و فیزیوتراپ تعیین می‌کنند.
یک نکته‌ی مرتبط: به گفته‌ی AAOS بعد از یک بازسازی موفق لزوماً به بریس ورزشی نیاز نیست، اما بعضی بیماران با آن احساس امنیت بیشتری می‌کنند. استفاده از آن را با جراح‌تان در میان بگذارید.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی، فلوشیپ زانو، پا و مچ پا
بعد از عمل رباط، زانو وقتی آماده است که آزمون‌هایش بگویند، نه وقتی که خودتان احساس خوبی داشته باشید. هر دو معیار لازم‌اند.
کدام نشانه‌ها بعد از عمل رباط صلیبی خطرناک‌اند؟
AAOS عوارض احتمالی بعد از بازسازی رباط را شامل عفونت (بسیار نادر)، لخته‌ی خون در ساق یا ران (نادر ولی بالقوه خطرناک)، سفتی زانو، بی‌حسی کنار برش و ناپایداری بلندمدت (حدود ۵ تا ۱۰٪ بیماران) فهرست می‌کند. این علائم نیاز به تماس سریع با جراح یا مراجعه دارند:
- تب یا لرز، قرمزی گسترده، گرمی یا ترشح از محل زخم (نشانه‌ی احتمالی عفونت)
- درد و تورم تازه و شدید ساق، به‌خصوص همراه با گرمی و قرمزی (احتمال لخته‌ی وریدی)
- تنگی نفس یا درد قفسه‌ی سینه (مراجعه‌ی اورژانسی)
- بی‌حسی یا سردی و رنگ‌پریدگی پا
- زانویی که با وجود تمرین، خم یا صاف نمی‌شود
- تورم ناگهانی بعد از پیچ‌خوردگی، یا احساس خالی‌کردن و ناپایداری زانو
بی‌حسی بخشی از ران کنار برش شایع است و طبق AAOS ممکن است موقت یا دائمی باشد؛ این با بی‌حسی کل ساق و پا فرق دارد و آن‌یکی را باید سریع گزارش کنید.
علائم خطر دارید یا برنامه‌تان مشخص نیست؟
برای بررسی وضعیت زانو بعد از عمل با دفتر تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
بعد از عمل رباط صلیبی چطور بخوابم؟
وضعیت دقیق خواب و استفاده از بریس در شب را جراح یا فیزیوتراپ‌تان تعیین می‌کند. هدف کلی در هفته‌های اول، طبق AAOS، کنترل تورم و به‌دست‌آوردن صاف‌شدن کامل زانوست؛ پس درباره‌ی بالش زیر زانو یا ساق و بالا نگه‌داشتن پا از او بپرسید.
کی می‌توانم رانندگی کنم؟
منابعی که بررسی کردم زمان ثابتی ندارند. این تصمیم به پای عمل‌شده، مسکن‌هایی که مصرف می‌کنید و توان واکنش شما بستگی دارد و باید با جراح هماهنگ شود. تا اجازه‌ی او را نگرفته‌اید رانندگی را شروع نکنید.
کی عصا را کنار بگذارم؟
وقتی بدون لنگیدن راه می‌روید، تورم کم است و زانو صاف می‌شود، و جراح یا فیزیوتراپ تأیید کرده است. این زمان بین بیماران فرق می‌کند و به آسیب‌های همراه مثل مینیسک بستگی دارد.
آیا بعد از عمل رباط صلیبی می‌توان فوتبال بازی کرد؟
برای بخشی از بیماران بله، اما بازگشت باید معیارمحور باشد. AAOS بازه‌ی ۶ تا ۱۲ ماه را برای بازگشت کامل ذکر می‌کند و مطالعه‌ی Grindem نشان داد تأخیر بازگشت تا ۹ ماه با خطر کمتر آسیب دوباره همراه است.
اگر زانوی عمل‌شده خم نمی‌شود چه کنم؟
تمرین‌هایی را که فیزیوتراپ داده ادامه دهید و اگر چند هفته پیشرفتی نبود یا درد شدید داشتید، به جراح اطلاع دهید. AAOS سفتی زانو را از عوارض ممکن می‌داند که زود دیدنش کمک می‌کند.
تفاوت بازگشت به ورزش برای گرافت‌های مختلف چیست؟
معیار بازگشت به ورزش (قدرت، تعادل و آزمون‌های عملکردی) بر پایه‌ی منابع بالا مشترک است. مقایسه‌ی کامل در مقاله‌ی همسترینگ یا تاندون کشکک آمده است.
بی‌حسی کنار برش طبیعی است؟
طبق AAOS بی‌حسی قسمت بیرونی ران کنار برش شایع است و ممکن است موقت یا دائمی باشد. اگر بی‌حسی کل ساق و پا یا ضعف حرکت پا دارید، سریع به جراح اطلاع دهید.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک می‌شود.
برنامه‌ی توانبخشی شما باید شخصی باشد
با دفتر دکتر صحرانورد تماس بگیرید یا نوبت آنلاین رزرو کنید.
منابع
- ACL Injury: Does It Require Surgery? — OrthoInfo, AAOS
- van Melick et al. Evidence-based clinical practice update: practice guidelines for anterior cruciate ligament rehabilitation — Br J Sports Med 2016
- Grindem et al. Simple decision rules can reduce reinjury risk by 84% after ACL reconstruction: the Delaware-Oslo ACL cohort study — Br J Sports Med 2016
- Meredith et al. Return to sport after anterior cruciate ligament injury: Panther Symposium ACL Injury Return to Sport Consensus Group — J ISAKOS 2021
- Wright et al. Anterior Cruciate Ligament Reconstruction Rehabilitation: MOON Guidelines — Sports Health 2015
