تمرینات ایزومتریک پا و مچ پا تمرینهایی هستند که در آنها عضله منقبض میشود، اما خودِ مفصل حرکت نمیکند؛ برای همین معمولاً اولین تمرینی است که بعد از جراحی پا یا مچ پا، وقتی هنوز اجازهی حرکتدادن مفصل را ندارید، شروع میکنید.
در این حرکتها، مثلاً کف پا یا پنجه را به یک سطح ثابت فشار میدهید و چند ثانیه نگه میدارید، بدون اینکه مچ پا واقعاً خم یا باز شود. همین ویژگی باعث میشود عضلهی ساق و مچ فعال بماند و ضعیف نشود، بدون اینکه فشار اضافهای به محل جراحی یا بخیه وارد شود.
در ادامه میگویم کدام تمرینهای ایزومتریک برای مچ و پا رایج است، از چه زمانی بعد از عمل شروع میشود، کجا معمولاً اشتباه پیش میآید و چه زمانی باید تمرین را متوقف کنید و به پزشک مراجعه کنید.
تمرین ایزومتریک چیست و چرا بعد از جراحی اول از آن شروع میشود؟
تمرین ایزومتریک با تمرین معمولی (ایزوتونیک) فرق دارد. طبق کلیولند کلینیک، در تمرینهای ایزوتونیک مثل دمبلزدن یا اسکوات، عضله اول کوتاه و بعد بلند میشود و مفصل در این مسیر حرکت میکند؛ در تمرین ایزومتریک عضله همان طول را نگه میدارد و اصلاً حرکتی در مفصل یا عضله رخ نمیدهد.
کلیولند کلینیک میگوید وقتی کسی نمیتواند یا نباید مفصلش را حرکت دهد — مثلاً درست بعد از جراحی یا آسیب — تمرین ایزومتریک معمولاً اولین نوع تمرینی است که پزشک یا فیزیوتراپیست معرفی میکند، چون ناحیهی در حال ترمیم را کمتر تحت فشار میگذارد.
هدف اصلی هر برنامهی تمرینی بعد از جراحی پا و مچ پا، حفظ قدرت عضلههایی است که مچ را نگه میدارند. طبق AAOS، این عضلهها شامل دوقلو-نعلی (ساق)، تیبیالیس قدامی (جلوی ساق)، تیبیالیس خلفی و عضلههای پرونئال (بیرون ساق) میشوند؛ تقویت آنها به پایداری مچ کمک میکند و خطر آسیب دوباره را کم میکند.
درست بعد از جراحی، مچ یا پا معمولاً داخل بوت طبی، گچ یا بریس است و اجازهی حرکت واقعی ندارد. در این مرحله نمیتوان تمرینهای حرکتی معمولی (مثل کشش یا تقویت با کش) را انجام داد، چون همانها مفصل را حرکت میدهند. تمرین ایزومتریک همینجا به کار میآید: عضله کار میکند، مفصل بیحرکت میماند.
کدام تمرینهای ایزومتریک برای مچ و پا مناسباند؟
چهار جهت اصلی مچ پا — بالا آوردن پنجه، پایینبردن پنجه، چرخش به داخل و چرخش به بیرون — هرکدام یک تمرین ایزومتریک جداگانه دارند. اصل کار در همهشان یکی است: عضو را در یک جهت به یک سطح ثابت (دست خودتان، دیوار، پای دیگر) فشار میدهید و نگه میدارید.
| تمرین | طرز انجام | مدت و تکرار |
|---|---|---|
| ایزومتریک بالا آوردن پنجه (دورسیفلکشن) | نشسته، پنجهی پا را به سمت خودتان فشار دهید، در حالی که با دست یا لبهی میز جلوی حرکت واقعی مچ را میگیرید | ۳ تا ۱۰ ثانیه نگهدارید |
| ایزومتریک پایینبردن پنجه (پلانتار فلکشن) | پنجه یا کف پا را به سمت کف زمین یا یک سطح ثابت فشار دهید، بدون اینکه مچ واقعاً خم شود | ۳ تا ۱۰ ثانیه نگهدارید |
| ایزومتریک چرخش به داخل (اینورژن) | لبهی داخلی پا را به پای دیگر یا یک سطح ثابت فشار دهید | ۳ تا ۱۰ ثانیه نگهدارید |
| ایزومتریک چرخش به بیرون (اورژن) | لبهی بیرونی پا را به دیوار یا یک سطح ثابت فشار دهید | ۳ تا ۱۰ ثانیه نگهدارید |
| فشردن حوله یا توپ زیر انگشتان | یک حولهی تاشده یا توپ نرم زیر انگشتان پا بگذارید و با فشار مداوم نگه دارید، بدون جمعوباز کردن انگشت | ۳ تا ۱۰ ثانیه نگهدارید |
عدد بالا نقطهی شروع عمومی است، نه یک نسخهی قطعی: طبق راهنمای عمومی کلیولند کلینیک برای تمرین ایزومتریک (که برای افراد سالم نوشته شده، نه برنامهی بعد از جراحی)، تمرین ایزومتریک را معمولاً ۳ تا ۱۰ ثانیه نگه میدارند و کمکم، بسته به سطح آمادگی، تا ۳۰ ثانیه و در نهایت ۳ ست ۱۰تایی پیش میروند.
عدد دقیق برای روزهای اول بعد از جراحی پا یا مچ پا شما را جراح یا فیزیوتراپیستتان، بر اساس نوع عمل، تعیین میکند.

نه. در حین فشاردادن و نگهداشتن، نفس عادی بکشید. اگر حس میکنید تمرین را درست انجام نمیدهید یا فشار زیادی وارد میکنید، همان جلسه از فیزیوتراپیست یا جراح خود بپرسید تا حرکت را برایتان اصلاح کند.
مطمئن نیستید کدام تمرین ایزومتریک برای وضعیت شما مناسب است؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، بعد از معاینه دقیقاً میگوید از کدام حرکت شروع کنید و نوبت تمرینهای بعدی کِی میرسد.
تمرین ایزومتریک را از چه زمانی بعد از عمل شروع کنیم؟
زمان دقیق شروع را جراح شما تعیین میکند، چون به نوع عمل، محل برش و میزان ثبات بخیه بستگی دارد. در بسیاری از جراحیهای پا و مچ پا، تمرین ایزومتریک سبک همان هفتهی اول شروع میشود؛ ولی در برخی جراحیهای پیچیدهتر، پزشک ترجیح میدهد چند روز یا چند هفته صبر کند.
طبق AAOS، یک برنامهی معمول تقویتی و کششی پا و مچ پا بعد از آسیب یا جراحی، ۴ تا ۶ هفته ادامه پیدا میکند، مگر پزشک یا فیزیوتراپیست دستور دیگری بدهد؛ بعد از آن، همان تمرینها را برای حفظ قدرت و دامنهی حرکتی، ۳ تا ۵ روز در هفته میتوان ادامه داد.
وقتی جراح اجازه داد مچ واقعاً حرکت کند، نوبت تمرینهای دامنهی حرکتی میرسد؛ آنها را در ورزش برای تقویت مچ پا توضیح دادهام. اگر دنبال یک برنامهی کاملتر برای تمرین در خانه بعد از عمل مچ پا هستید، تمرینات بعد از عمل مچ پا: برنامه خانگی را ببینید.

اشتباهات رایج در تمرینهای ایزومتریک کداماند؟
رایجترین اشتباه، شروع زودتر از زمانی است که جراح اجازه داده. بیمار فکر میکند چون مفصل حرکت نمیکند، تمرین بیخطر است؛ ولی فشار روی محل جراحی همچنان وجود دارد، فقط از نوع حرکتی آن کمتر است.
اشتباه دوم، نادیدهگرفتن درد است. طبق AAOS، در حین تمرین نباید درد احساس کنید؛ اگر درد داشتید، باید به پزشک یا فیزیوتراپیست خود بگویید، نه اینکه تمرین را با درد ادامه دهید.
اشتباه سوم، ردکردن گرمکردن قبل از تمرین است. AAOS پیشنهاد میکند پیش از شروع تمرینهای تقویتی، ۵ تا ۱۰ دقیقه با فعالیت سبک مثل پیادهروی آرام گرم کنید؛ البته این گرمکردن معمولاً برای مرحلهای است که اجازهی راهرفتن دارید، نه روزهای اول بیحرکتی کامل.
اشتباه چهارم، دنبالکردن یک برنامهی عمومی اینترنتی بهجای برنامهای است که برای همان جراحی شما نوشته شده. اگر علت مراجعهتان پیچخوردگی مچ پا بوده، نه جراحی، ورزش برای تقویت مچ پا برنامهی مناسبتری است.

چه زمانی باید تمرین ایزومتریک را متوقف کنیم؟
اگر با فشاردادن، درد تیز یا ناگهانی حس کردید، تمرین را همان لحظه متوقف کنید. درد خفیف و کشش عضله طبیعی است؛ درد تیز طبیعی نیست.
اگر بعد از تمرین، ورم، قرمزی یا گرمی دور محل جراحی بیشتر از قبل شد، یا بخیه ترشح یا خونریزی داشت، تمرین را قطع کنید و همان روز با مطب تماس بگیرید.
وقتی تمرین ایزومتریک راحت و بدون درد انجام میشود، قدم بعدی معمولاً تمرینهای تعادلی است؛ در تمرینات تعادلی بعد از جراحی و آسیب پا توضیح دادهام چه زمانی و چطور شروع میشود.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر مطمئن نیستید کِی مجاز به شروع تمرین ایزومتریک هستید، حدس نزنید؛ از جراح یا فیزیوتراپیست خود بپرسید. شروع زودهنگام یا اشتباه، در بعضی جراحیها میتواند به محل ترمیم فشار بیاورد.

اگر در حین یا بعد از تمرین درد تیز، ورم روبهافزایش، بیحسی یا گزگز تازه در پا احساس کردید، یا تب و ترشح از محل بخیه دیدید، همان روز تماس بگیرید و منتظر نوبت بعدی نمانید.
اگر چند هفته از عمل گذشته و هنوز حرکتدادن یا فشاردادن پا بسیار دردناک است، بهتر است معاینه شوید تا مطمئن شویم روند بهبود طبق برنامه پیش میرود.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیمارانی که تازه عمل مچ یا پایشان انجام شده، اغلب نگرانند که هر حرکتی به بخیه آسیب بزند. تمرین ایزومتریک دقیقاً برای همین طراحی شده: عضله کار میکند، مفصل ساکن میماند. نکتهای که همیشه تأکید میکنم این است که این تمرینها باید طبق برنامهای باشد که بعد از معاینهی خودِ شما نوشته میشود، نه یک برنامهی عمومی که برای بیمار دیگری کار کرده.
پرسشهای متداول
تمرینات ایزومتریک پا با تمرینات معمولی چه فرقی دارند؟
در تمرین معمولی، مفصل در طول تمرین حرکت میکند (مثل خم و راستکردن مچ). در تمرین ایزومتریک، عضله منقبض میشود ولی مفصل بیحرکت میماند؛ برای همین برای دورهای که هنوز اجازهی حرکت مچ را ندارید، مناسبتر است.
چرا اول تمرین ایزومتریک شروع میشود، نه تمرینهای حرکتی؟
چون در روزهای اول بعد از جراحی پا یا مچ پا، مفصل معمولاً داخل بوت، گچ یا بریس است و نباید حرکت کند. طبق کلیولند کلینیک، وقتی بیمار نمیتواند مفصل را حرکت دهد، تمرین ایزومتریک معمولاً اولین نوع تمرینی است که پزشک یا فیزیوتراپیست معرفی میکند، چون ناحیهی در حال ترمیم را کمتر تحت فشار میگذارد.
تمرینات ایزومتریک ساق و مچ پا چند بار در روز انجام شود؟
طبق راهنمای عمومی کلیولند کلینیک (نه پروتکل مخصوص جراحی)، الگوی معمول این است که هر تمرین را ۳ تا ۱۰ ثانیه نگه دارید و بهتدریج تا ۳ ست ۱۰تایی پیش بروید. طبق AAOS، در برنامههای مشابهی تقویتی پا و مچ پا، بسیاری از حرکتها چند روز در هفته (تا ۶ یا ۷ روز) تکرار میشوند. با این حال، عدد دقیق برای روزهای اول بعد از جراحی را جراح یا فیزیوتراپیست شما تعیین میکند.
آیا تمرینات ایزومتریک پا درد ایجاد میکند؟
نباید. طبق AAOS، در حین تمرین نباید درد احساس کنید. اگر درد داشتید، تمرین را ادامه ندهید و به پزشک یا فیزیوتراپیست خود اطلاع دهید.
تمرینات ایزومتریک تا چه زمانی ادامه پیدا میکند؟
طبق AAOS، یک برنامهی معمول تقویتی پا و مچ پا حدود ۴ تا ۶ هفته طول میکشد، مگر پزشک زمان دیگری بگوید؛ بعد از آن، برای حفظ قدرت، ۳ تا ۵ روز در هفته ادامه پیدا میکند. زمان دقیق برای شما را جراحتان مشخص میکند.
آیا میتوانم تمرین ایزومتریک را بدون تأیید جراح شروع کنم؟
بهتر است نه. نوع عمل و محل برش تعیین میکند چه حرکتی و از چه روزی بیخطر است. شروع خودسرانه، حتی با حرکتی که مفصل را جابهجا نمیکند، ممکن است به محل ترمیم فشار بیاورد.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
بعد از جراحی پا یا مچ پا هستید و برنامهی تمرین مشخصی ندارید؟
برای گرفتن برنامهی تمرینی متناسب با نوع عملتان با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع