پاسخ کوتاه: آسیب رباط مچ پا در سه درجه طبقهبندی میشود: کشیدگی، پارگی ناقص و پارگی کامل. تفاوت اصلی این سه در پایداری مفصل است، نه در شدت درد. بسیاری از بیماران با درجهی یک درد شدیدی دارند و بعضی با پارگی کامل، درد کمی حس میکنند.
سه درجهی آسیب رباط چه فرقی دارند؟
در درجهی یک، رشتههای رباط کشیده شدهاند ولی پاره نشدهاند. تورم و درد وجود دارد، اما مفصل پایدار است و تحمل وزن معمولاً ممکن است.
در درجهی دو، بخشی از رشتهها پاره شدهاند. تورم بیشتر است، کبودی دیده میشود و مفصل کمی شل حس میشود. تحمل وزن دردناک است ولی اغلب ممکن.
در درجهی سه، رباط کاملاً پاره شده است. تورم و کبودی گستردهاند و مفصل ناپایدار است. نکتهی گمراهکننده این است که گاهی درد در این درجه کمتر از درجهی دو گزارش میشود.
| درجه | وضعیت رباط | درمان معمول |
|---|---|---|
| یک | کشیدگی بدون پارگی | کنترل تورم، حمایت، حرکت زودهنگام |
| دو | پارگی ناقص | بریس، فیزیوتراپی مرحلهای |
| سه | پارگی کامل | اغلب غیرجراحی با توانبخشی کامل؛ جراحی در موارد منتخب |
| آسیب سمت داخلی | رباط دلتوئید | بررسی دقیقتر؛ اغلب آسیب همراه دارد |
| آسیب بین دو استخوان ساق | رباطهای سیندسموز | نقاهت طولانیتر؛ گاهی جراحی |
کدام رباطها بیشتر آسیب میبینند؟
بیشتر پیچخوردگیها سمت خارجی مچ پا را درگیر میکنند؛ جایی که پا به سمت داخل میچرخد و رباطهای بیرونی کشیده میشوند.
آسیب سمت داخلی — رباط دلتوئید — کمتر شایع است ولی جدیتر، چون اغلب همراه با آسیبهای دیگر رخ میدهد. توضیح کامل آن را در مقالهی آسیب رباط دلتوئید مچ پا نوشتهام.
گروه سوم، آسیب رباطهای بین دو استخوان ساق است. این نوع نقاهت طولانیتری دارد و اگر تشخیص داده نشود، به درد مزمن ختم میشود.
در پارگی کامل، گاهی رشتههای عصبی همراه رباط هم آسیب میبینند و درد کمتر حس میشود. به همین دلیل «درد کم» هرگز به معنی «آسیب خفیف» نیست؛ معیار درست، پایداری مفصل در معاینه است.
بعد از پیچخوردگی هنوز درد دارید؟
معاینه مشخص میکند آسیب در کدام درجه است و چه برنامهای لازم دارد.
چطور شدت آسیب مشخص میشود؟
معاینه اولین قدم است: محل دقیق درد، میزان تورم و کبودی، و آزمونهای پایداری مثل آزمون کشویی قدامی که شلبودن مفصل را نشان میدهد.
در روزهای اول، تورم و اسپاسم عضلات میتواند معاینه را دشوار کند. به همین دلیل گاهی معاینهی دوم بعد از چند روز، دقیقتر از معاینهی روز اول است.
رادیوگرافی برای رد شکستگی گرفته میشود، نه برای دیدن رباط. امآرآی وقتی لازم میشود که علائم با گذشت هفتهها بهتر نشوند یا شک به آسیب غضروف باشد.
درمان درجهی یک و دو
پایهی درمان یکسان است: کنترل تورم در روزهای اول با بالا نگهداشتن پا و کمپرس سرد، حمایت با بانداژ یا بریس، و شروع زودهنگام حرکت در حد تحمل.
بیحرکتی کامل و طولانی دیگر توصیه نمیشود. حرکت زودهنگام و کنترلشده، بازگشت را سریعتر میکند و از سفتی مفصل جلوگیری میکند.
بعد از فروکش تورم، تمرینات قدرتی و تعادلی شروع میشوند. این مرحله همان چیزی است که جلوی پیچخوردگی دوباره را میگیرد و اغلب هم نادیده گرفته میشود.
درجهی سه حتماً جراحی لازم دارد؟
خیر. حتی بسیاری از پارگیهای کامل رباط خارجی با درمان غیرجراحی و توانبخشی خوب، نتیجهی رضایتبخشی میدهند.
جراحی بیشتر برای ورزشکاران حرفهای در شرایط خاص، یا برای بیمارانی مطرح میشود که بعد از توانبخشی کامل هنوز ناپایداری دارند.
تفاوت ترمیم و بازسازی رباط را در مقالهی تفاوت ترمیم و بازسازی رباط مچ پا جداگانه توضیح دادهام.
چرا بعضی مچ پاها مزمن ناپایدار میشوند؟
دلیل اصلی، نیمهکاره ماندن توانبخشی است. وقتی درد تمام میشود، بیشتر بیماران تمرین را رها میکنند — در حالی که حس عمقی هنوز برنگشته است.
حس عمقی یعنی توانایی مغز برای فهمیدن وضعیت مچ پا بدون نگاهکردن. بعد از آسیب، این حس ضعیف میشود و عضلات دیر واکنش نشان میدهند.
نتیجهاش پیچخوردگیهای مکرر است، هر بار با ضربهی کوچکتر. این چرخه در نهایت به ساییدگی غضروف مچ پا ختم میشود.
عامل دوم، برنگشتن کامل قدرت عضلات پرونئال در سمت خارجی ساق است. این عضلات نقش ترمز را دارند و اگر ضعیف بمانند، هر بار که پا روی سطح ناهموار میرود، چیزی جلوی چرخش آن را نمیگیرد.
چه زمانی باید عکس گرفت؟
اگر بعد از آسیب اصلاً نمیتوانید روی پا وزن بگذارید، اگر درد نقطهای و شدید روی برجستگی استخوانی دارید، یا اگر شکل مچ پا تغییر کرده است.
در کودکان هم آستانه پایینتر است، چون صفحهی رشد آسیبپذیرتر از رباط است و آسیب آن در معاینه شبیه پیچخوردگی به نظر میرسد.
سن بالا، پوکی استخوان و آسیب پرانرژی هم دلایل دیگری برای گرفتن عکساند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
اگر بعد از دو هفته درد و تورم قابل توجهی باقی مانده، اگر مچ پا حس ناپایداری میدهد، یا اگر بارها و بدون ضربهی جدی میپیچد.
درد سمت داخلی مچ پا، درد بالای مچ پا در ناحیهی بین دو استخوان ساق، و ناتوانی در راه رفتن طبیعی هم نشانههایی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.
برنامهی مرحلهای بازگشت به فعالیت را در مقالهی بازگشت به ورزش بعد از پیچخوردگی مچ پا آوردهام.
در روزهای اول چه کاری نکنیم؟
ماساژ و گرمای موضعی در روزهای اول توصیه نمیشود؛ هر دو میتوانند تورم و خونریزی داخل بافت را بیشتر کنند.
راه رفتن با درد شدید و بدون حمایت هم اشتباه است. حرکت خوب است، اما در حد تحمل و با کفش یا بریس مناسب، نه با اصرار و لنگیدن شدید.
و در نهایت، جااندازی و کشیدن مچ پا توسط افراد غیرمتخصص میتواند آسیب را بدتر کند؛ بهخصوص وقتی شکستگی رد نشده باشد.
برنامهی توانبخشی چه مراحلی دارد؟
مرحلهی اول کنترل تورم و بازگرداندن دامنهی حرکتی است. تمرینها سادهاند: نوشتن حروف الفبا در هوا با شست پا، و خم و راست کردن ملایم مچ پا چند نوبت در روز.
مرحلهی دوم تقویت است. تمرین با کش در چهار جهت مچ پا، و بلندشدن روی پنجه — اول با دو پا و بعد با یک پا. معیار عبور از این مرحله، برابری قدرت دو پاست نه گذشت زمان.
مرحلهی سوم تعادل و حس عمقی است و مرحلهی چهارم تمرینهای اختصاصی فعالیت خودتان. هر مرحله وقتی شروع میشود که مرحلهی قبل بدون درد انجام شود.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیمارانی که بعد از پیچخوردگی فقط منتظر میمانند درد برود، همانهایی هستند که یک سال بعد با مچ پای ناپایدار برمیگردند. درمان با رفتن درد تمام نمیشود.
پرسشهای متداول
پیچخوردگی مچ پا چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
درجهی یک معمولاً چند هفته، درجههای بالاتر بیشتر. معیار بهبود، بازگشت قدرت و تعادل است نه فقط رفتن درد.
بریس بهتر است یا بانداژ؟
در آسیبهای درجهی دو و سه، بریس حمایت بهتری میدهد. در درجهی یک، بانداژ اغلب کافی است.
کمپرس سرد یا گرم؟
در روزهای اول سرد. گرما در مرحلهی حاد میتواند تورم را بیشتر کند.
پارگی کامل رباط بدون جراحی خوب میشود؟
در بسیاری از موارد بله، بهشرط انجام کامل برنامهی توانبخشی.
چرا مچ پایم مدام میپیچد؟
معمولاً بهدلیل بازنگشتن حس عمقی و ضعف عضلات. اگر با تمرین برطرف نشود، ناپایداری مزمن باید بررسی شود.
آیا هر پیچخوردگی مچ پا یعنی رباط پاره شده؟
نه. در پیچخوردگی خفیف (درجهی یک) رباط فقط کشیده میشود و آسیب در حد رشتههای ریز است؛ مفصل پایدار میماند و معمولاً میشود روی پا وزن گذاشت. پارگی واقعی، ناقص یا کامل، مربوط به درجهی دو و سه است و با معاینهی پایداری مشخص میشود.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
برای بررسی آسیب رباط مچ پا وقت بگیرید
تشخیص درست درجه، از ناپایداری مزمن جلوگیری میکند.
منابع
