آسیب مچ پا شایعترین آسیب ورزشی است و در بیشتر موارد هم خودِ ورزشکار تصمیم میگیرد که «چیزی نیست» و به ورزش برمیگردد. مشکل همینجاست: یک پیچخوردگی درجهی یک با چند روز استراحت خوب میشود، ولی اگر رباط پاره شده باشد و روی همان پا راه بروید، مچ پا بیثبات میماند و سالها دوباره و دوباره پیچ میخورد. این صفحه به شما میگوید علامتها چه چیزی را نشان میدهند، در ۴۸ ساعت اول دقیقاً چه کنید، کِی میتوانید به ورزش برگردید و کدام نشانه یعنی باید معاینه شوید.
در ورزش بیشتر چه آسیبی به مچ پا میرسد؟
شایعترین آسیب ورزشی مچ پا، پیچخوردگی سمت خارجی است؛ یعنی لحظهای که کف پا به سمت داخل میچرخد و رباطهای سمت بیرونی مچ کشیده یا پاره میشوند. منابع تخصصی بیشترِ پیچخوردگیهای مچ پا را از همین نوع خارجی میدانند و رباطی که اول آسیب میبیند رباط تالوفیبولار قدامی است — همان جایی که ورزشکار بعد از فرود بدِ یک پرش، درد و تورم را جلوی قوزک بیرونی حس میکند.
ولی هر دردِ مچ پا پیچخوردگی نیست. ضربهی مستقیم توپ یا کفش حریف، کبودی و ضربدیدگی میدهد؛ پرش و فرود مکرر در والیبال و بسکتبال تاندون آشیل را درگیر میکند؛ دویدن طولانی روی سطح سخت، شکستگی موییِ استرسی میسازد که در عکس روز اول هم دیده نمیشود؛ و چرخشِ پا همزمان با ثابتبودن ساق، میتواند شکستگی مچ پا بدهد.
نوع ورزش تا حد زیادی نوع آسیب را پیشبینی میکند، و همین مقایسه کمک میکند بفهمید دردِ شما از کدام الگو میآید:
| ورزش | آسیب شایع مچ پا | چه حسی دارد |
|---|---|---|
| بسکتبال و والیبال | پیچخوردگی سمت خارجی بعد از فرود | درد و تورم جلوی قوزک بیرونی، لنگش |
| فوتبال | ضربدیدگی از ضربهی مستقیم، پیچخوردگی چرخشی | کبودی روی محل ضربه یا درد دو طرف مچ |
| دویدن و ماراتن | شکستگی موییِ استرسی، درد تاندون آشیل | دردی که با هر قدم برمیگردد، نه با یک حادثه |
| ورزشهای رزمی | پیچخوردگی شدید، آسیب غضروف | حس ناپایداری و قفلشدن مچ پا |
| کوهنوردی و پیادهروی طولانی | پیچخوردگی روی سطح ناهموار | درد خارج مچ پا، تورم عصرگاهی |

از کجا بفهمم پیچخوردگی ساده است یا رباط پاره شده؟
پیچخوردگی را به سه درجه تقسیم میکنند و تفاوتشان برای شما عملی است، چون زمان بهبود و نوع درمان را عوض میکند. در درجهی یک رباط فقط کشیده شده: تورم کم است، درد قابل تحمل است و میتوانید وزن بیندازید. در درجهی دو رباط نیمهپاره است: تورم و کبودی واضح، درد قابل توجه و راهرفتن لنگزنان. در درجهی سه رباط کامل پاره شده: تورم شدید در همان ساعت اول، ناتوانی از وزناندازی و حس «خالیکردن» مچ پا.
سه نشانه هست که در خانه نباید نادیده بگیرید، چون احتمال شکستگی را بالا میبرند: ناتوانی از گذاشتن وزن روی پا، درد دقیقاً روی برجستگی استخوانی قوزک (نه روی بافت نرمِ کنارش)، و تورمی که در همان دقایق اول مثل توپ بالا میآید. وجود این نشانهها یعنی مچ پا باید معاینه شود و احتمالاً عکس بگیرد؛ معیارهای استانداردِ تصمیمگیری برای عکسگرفتن از مچ پا هم بر همین پایه بنا شدهاند.
یک نکتهی مهم: شدت درد معیار خوبی برای شدت آسیب نیست. پارگی کاملِ رباط میتواند بعد از ۲۴ ساعت کمدردتر از یک پیچخوردگی درجهی دو باشد، چون رشتههای عصبیِ رباطِ پارهشده دیگر کشیده نمیشوند. چیزی که تصمیمگیرنده است، ثبات مچ پا و توانایی وزناندازی است، نه عددِ درد. اگر بخواهید درجهبندی و درمانِ هر درجه را دقیقتر بخوانید، آسیب رباط مچ پا: درجهبندی و درمان هر درجه همین موضوع را باز کرده است.
پیچخوردگی درجهی یک باید در همان هفتهی اول روند بهبود واضحی داشته باشد. دردی که بعد از هفت تا ده روز همانجا مانده، معمولاً یعنی آسیب از آنچه فکر میکردید بیشتر است — پارگی رباط، آسیب غضروف یا شکستگی مویی که در عکس روز اول دیده نشده بود.
مچ پایتان در ورزش آسیب دیده و نمیدانید جدی است یا نه؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه مشخص میکند رباط کشیده شده یا پاره، و برنامهی بازگشت به ورزش را مرحلهای میدهد.
۴۸ ساعت اول بعد از آسیب، دقیقاً چه کنیم؟
هدفِ دو روز اول فقط یک چیز است: کمکردن تورم. تورم خودش دردآور است و دامنهی حرکت را میبندد، و هر چه بیشتر بماند، بازگشت دیرتر میشود. چهار کار پایه اینها هستند: استراحت نسبی و کنار گذاشتن ورزش، سرما به صورت کیسهی یخِ پیچیده در حوله (۱۵ تا ۲۰ دقیقه، چند بار در روز، هرگز یخ مستقیم روی پوست)، بستن سبکِ مچ با باند کشی، و بالا نگهداشتن پا بالاتر از سطح قلب — یعنی روی بالش، نه فقط روی مبل.
چند کار هم هست که ورزشکارها زیاد انجام میدهند و تورم را بدتر میکند: ماساژ و مالیدنِ موضع در روزهای اول، آب گرم و حمام داغ، پمادهای گرمکننده، و «راه بروم تا باز شود». هیچکدام در فاز حاد جایی ندارند. کشیدنِ جوراب تنگ یا بستنِ محکمِ باند هم اگر انگشتان بیحس یا سرد شد، باید شل شود.
اگر آسیب از نوع ضربهی مستقیم بوده و بیشتر کبودی و ضربدیدگی دارید نه پیچخوردگی، درمان خانگی ضرب دیدگی مچ پا و نشانههای خطر مرحلهبهمرحله همین دو روز را توضیح داده است.

کِی میتوانم به ورزش برگردم؟
جواب واقعی این است: بازگشت به ورزش با تقویم تعیین نمیشود، با توانایی تعیین میشود. ولی برای اینکه انتظار واقعبینانه داشته باشید، بازههای معمول اینهاست: پیچخوردگی درجهی یک حدود یک تا دو هفته، درجهی دو حدود سه تا شش هفته، و درجهی سه معمولاً دو تا سه ماه تا بازگشت کامل به ورزشِ رقابتی. شکستگی مچ پا بسته به نوع و نیاز به جراحی، از این هم طولانیتر است.
چهار شرطِ عملی قبل از برگشتن به زمین: تورم خوابیده باشد، دامنهی حرکت مچ پا با سمت سالم برابر شده باشد، بتوانید روی همان یک پا بدون لنگش راه بروید و بعد بدوید، و بتوانید روی همان پا بپرید و فرود بیایید بدون درد و بدون حس بیثباتی. اگر یکی از این چهار برقرار نیست، بازگشت یعنی آسیب دوباره.
مرحلهبندیِ این بازگشت — از راهرفتن تا دویدن و چرخش و بازی — در بازگشت به ورزش بعد از پیچخوردگی مچ پا به صورت برنامهی مرحلهای آمده است.
چرا مچ پای من مکرر پیچ میخورد؟
تکرارِ پیچخوردگی تصادفی نیست و تقریباً همیشه یک دلیل دارد: اولین پیچخوردگی کامل درمان نشده. دو چیز جا میماند. اول، رباطِ شلمانده که ثبات مکانیکی مچ را کم میکند. دوم — و مهمتر — حس عمقی: گیرندههای عصبیِ داخل رباط که به مغز خبر میدهند مچ پا در چه زاویهای است، بعد از آسیب کارشان را درست انجام نمیدهند. نتیجه این است که مچ پا روی سطح ناهموار دیرتر واکنش میدهد و دوباره میچرخد.
به همین دلیل است که درمانِ پیچخوردگی با خوابیدنِ تورم تمام نمیشود. اگر بعد از آسیب فقط استراحت کرده باشید و تمرین تعادلی نکرده باشید، مچ پا ظاهراً خوب شده ولی آمادهی ورزش نیست. در مواردی که بیثباتی مزمن شده و با تمرین هم برنمیگردد، بازسازی رباط مطرح میشود؛ ولی این تصمیم بعد از یک دورهی درست توانبخشی گرفته میشود، نه قبل از آن.
چطور از آسیب مجدد مچ پا جلوگیری کنم؟
سه کار بیشترین اثر را دارد. اول، تمرین تعادل و حس عمقی: ایستادن روی یک پا، ابتدا روی زمین سخت و بعد روی سطح نرم، و در مرحلهی بعد با چشم بسته. این سادهترین و مؤثرترین کاری است که خودتان در خانه میتوانید بکنید. دوم، تقویت عضلات دور مچ پا — بهویژه عضلاتی که پا را به سمت بیرون میچرخانند — با کش ورزشی. سوم، در دورهی بازگشت و در ورزشهای پرشی، استفاده از بریس یا تِیپِ مچ پا.
دو نکتهی سادهتر هم هست که نادیده گرفته میشود: کفش مناسبِ همان ورزش و تعویضش وقتی کفِ آن ساییده شد، و گرمکردنِ واقعی قبل از بازی. برنامهی تمرین تعادلی مرحلهای را در نقش تمرینات تعادلی در پیشگیری از آسیب مجدد رباطهای مچ پا آوردهایم.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
با این نشانهها منتظر نمانید و معاینه شوید: نتوانستن وزناندازی روی پا، درد روی خودِ استخوان قوزک، تورم شدید و فوری، بدشکلی واضح مچ پا، بیحسی یا سردیِ انگشتان، و دردی که با گذشت چند روز بهتر نمیشود. در این موارد باید شکستگی، پارگی کاملِ رباط یا آسیب غضروف رد شود.
یک گروه دیگر هم باید معاینه شوند: کسانی که آسیبشان شدید نیست ولی تکرار میشود. مچ پایی که سالی چند بار پیچ میخورد یا روی سطح ناهموار «خالی میکند»، مشکل ثبات دارد و خودبهخود حل نمیشود. معاینهی ثبات مچ پا در مطب چند دقیقه است و مشخص میکند مشکل از رباط است، از حس عمقی، یا از ساختار استخوانی.
پرسشهای متداول
آسیب ورزشی مچ پا چند روز طول میکشد؟
به درجهی آسیب بستگی دارد: پیچخوردگی درجهی یک حدود یک تا دو هفته، درجهی دو سه تا شش هفته، و درجهی سه معمولاً دو تا سه ماه تا بازگشت کامل به ورزش. دردی که بعد از ده روز هیچ بهبودی نداشته باشد، باید معاینه شود.
بعد از پیچخوردگی مچ پا باید عکس بگیرم؟
همهی پیچخوردگیها به عکس نیاز ندارند. اما اگر نمیتوانید وزن روی پا بیندازید، درد دقیقاً روی برجستگی استخوانی قوزک است، یا تورم در همان دقایق اول شدید شد، عکس لازم است تا شکستگی رد شود.
روی مچ پای پیچخورده یخ بگذارم یا آب گرم؟
در ۴۸ ساعت اول فقط سرما، و آن هم کیسهی یخِ پیچیده در حوله به صورت ۱۵ تا ۲۰ دقیقهای. آب گرم، حمام داغ، پماد گرمکننده و ماساژ در فاز حاد تورم را بیشتر میکنند.
با مچ پای پیچخورده راه بروم یا استراحت کنم؟
استراحتِ کامل و بیحرکتیِ طولانی توصیه نمیشود، ولی «راه بروم تا باز شود» هم اشتباه است. اگر وزناندازی دردناک است یا لنگ میزنید، باید معاینه شوید؛ در پیچخوردگی خفیف، راهرفتنِ محدود و بیدرد اشکالی ندارد.
چرا مچ پای من مکرر پیچ میخورد؟
چون اولین پیچخوردگی کامل توانبخشی نشده. رباطِ شلمانده و مهمتر از آن، ضعفِ حس عمقی باعث میشود مچ پا روی سطح ناهموار دیر واکنش بدهد. تمرین تعادلی و تقویت عضلات دور مچ، پایهی درمان است.
آسیب ورزشی مچ پا جراحی لازم دارد؟
بیشتر پیچخوردگیها بدون جراحی درمان میشوند. جراحی معمولاً برای پارگی کاملِ همراه با بیثباتی که به توانبخشی جواب نداده، شکستگیهای جابهجاشده و آسیب غضروف مطرح میشود.
بریس یا تِیپ مچ پا لازم است؟
در دورهی بازگشت به ورزش و در ورزشهای پرشی مثل والیبال و بسکتبال، بریس یا تِیپ احتمال آسیب مجدد را کم میکند. ولی جانشینِ تمرین تعادلی نیست؛ هر دو با هم لازماند.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
مچ پایتان مکرر پیچ میخورد؟
بیثباتی مزمن مچ پا خودبهخود حل نمیشود. برای معاینهی ثبات مچ پا با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع