پای دیابتی چیست؟ علائم، پای شارکو و مراقبت روزانه

پای دیابتی به مجموعه‌ای از آسیب‌های پا در بیماران دیابتی گفته می‌شود که از سه مسیر اصلی شروع می‌شوند: آسیب عصبی (نوروپاتی)، کاهش خون‌رسانی به پا و افت مقاومت بدن در برابر عفونت. طبق IWGDF، هر ۲۰ ثانیه یک نفر در جهان به‌خاطر عوارض دیابت یک پا را از دست می‌دهد؛ همین عدد نشان می‌دهد چرا شناخت زودهنگام علائم پای دیابتی مهم است.

در ادامه می‌خوانید پای دیابتی دقیقاً یعنی چه، کدام علامت‌ها (از جمله علائم قند خون در پا) باید جدی گرفته شوند، چرا زخم‌های آن دیر خوب می‌شوند، پای شارکو چیست و مراقبت روزانه از پای دیابتی شامل چه کارهایی می‌شود.

پای دیابتی یعنی چه؟

طبق کلیولند کلینیک، افرادی که نوروپاتی دیابتی و یا کاهش گردش خون در پا دارند، بیشتر در معرض آسیب‌های پا هستند. این دو مشکل معمولاً با هم یک چرخه‌ی خطرناک می‌سازند که به آن «اثر برفی» گفته می‌شود.

مسیر اول نوروپاتی است. طبق NIDDK، قند خون بالا در بلندمدت به عصب‌های پا آسیب می‌زند و باعث گزگز، درد یا از دست رفتن حس پا می‌شود؛ یعنی ممکن است سنگریزه‌ی داخل کفش یا تاول تازه را اصلاً حس نکنید. جزئیات این آسیب عصبی را در دیابت و بی‌حسی دست و پا نوشته‌ام.

مسیر دوم کاهش خون‌رسانی است. کلیولند کلینیک می‌نویسد کاهش جریان خون در پا بهبود زخم‌ها را کند می‌کند؛ یعنی حتی یک زخم ساده هم دیرتر از معمول خوب می‌شود.

مسیر سوم عفونت است. کلیولند کلینیک این سه مسیر را مثل یک اثر زنجیره‌ای توضیح می‌دهد: زخمی که حس نمی‌شود دیده نمی‌شود، زخمِ دیده‌نشده عفونی می‌شود، و عفونتی که به‌خاطر خون‌رسانی ضعیف خوب نمی‌شود می‌تواند به گانگرن و در نهایت قطع عضو برسد.

علائم پای دیابتی و علائم قند خون در پا کدام‌اند؟

علائم اولیه‌ی قند خون بالا در پا معمولاً خاموش‌اند و همین خطرناک است. جدول زیر بر اساس NIDDK و کلیولند کلینیک، نشانه‌ها را کنار معنی و اقدام لازم گذاشته است.

چرا زخم در پای دیابتی دیر خوب می‌شود؟

دلیلش همان ترکیب بی‌حسی و خون‌رسانی ضعیف است که بالا گفتم: زخم دیده نمی‌شود، دیر پانسمان می‌شود و بدن هم برای ترمیمش خون کافی ندارد. نشانه‌ها، درجه‌بندی و روش‌های درمان زخم را در زخم پای دیابتی: علل، پیشگیری و درمان نوشته‌ام و مراقبت بعد از عمل را در مراقبت‌های پس از جراحی پای دیابتی توضیح داده‌ام.

پای شارکو چیست؟

پای شارکو یک عارضه‌ی نادر ولی جدی نوروپاتی دیابتی است. طبق کلیولند کلینیک، این بیماری با قرمزی، گرمی و ورم پا شروع می‌شود — گاهی یک پا به‌وضوح از پای دیگر گرم‌تر است. اگر زود درمان نشود، مفاصل پا ممکن است فرو بریزند و توانایی استفاده از پا برای همیشه آسیب ببیند.

چون حس درد در این بیماران کم است، خیلی‌ها با وجود آسیب استخوانی همچنان روی پا راه می‌روند و آسیب را بدتر می‌کنند. توضیح کامل تشخیص و درمان را در پای شارکو: درمان و جراحی پای دیابتی بخوانید.

مراقبت روزانه از پای دیابتی چطور است؟

چون علائم پای دیابتی در مراحل اول اغلب حس نمی‌شوند، مراقبت روزانه جای معاینه‌ی روزمره‌ی کف پا را می‌گیرد. فهرست زیر برگرفته از توصیه‌های NIDDK و کلیولند کلینیک است:

• معاینه‌ی روزانه: هر شب کف و لای انگشتان پا را نگاه کنید؛ اگر دیدن کف پا سخت است، از آینه یا کمک یک نفر دیگر استفاده کنید.
• شست‌وشو و مرطوب‌سازی: پا را با آب ولرم (نه داغ) بشویید، کامل خشک کنید و روی پوست، نه لای انگشتان، کرم بزنید.
• ناخن: ناخن‌ها را مستقیم و بدون گوشه‌ی تیز کوتاه کنید؛ اگر ناخن ضخیم یا رنگ‌پریده است، کوتاه‌کردنش را به پزشک بسپارید.
• جوراب و کفش مناسب: همیشه با جوراب بدون درز و کفش اندازه بپوشید و هرگز پابرهنه راه نروید. ویژگی‌های دقیق کفش مناسب را در کفش مناسب برای زخم پای دیابتی نوشته‌ام.
• کنترل فشار کف پا: نقاطی از کف پا که فشار بیشتری می‌بینند، مثل زیر انگشت شست، بیشتر در خطر زخم‌اند. روش ارزیابی این فشار و کفی طبی را در ارزیابی فشار کف پا در بیماران دیابتی توضیح داده‌ام.
• محافظت از گرما و سرما: روی شن داغ یا کنار بخاری پابرهنه نروید و در هوای سرد جوراب گرم بپوشید؛ ممکن است داغی یا سرمازدگی را اصلاً حس نکنید.

طبق راهنمای پیشگیری IWGDF (نسخه‌ی ۲۰۲۳)، افرادی که در گروه پرخطر پای دیابتی شناسایی می‌شوند باید کف هر دو پا و داخل کفشی را که می‌پوشند هر روز چک کنند و در صورت هر زخم یا شکِ به آن، سریع با متخصص تماس بگیرند.

ارکان پیشگیری و فاصله‌ی ویزیت‌های پزشک بر اساس سطح خطر را در بخش پیشگیری مقاله‌ی زخم پای دیابتی توضیح داده‌ام.

چه زمانی فوری به پزشک مراجعه کنیم؟

طبق NIDDK، در این موارد همان روز با پزشک تماس بگیرید: بریدگی، تاول یا کبودی پا که بعد از چند روز بهبود پیدا نمی‌کند؛ پوستی که قرمز، گرم یا دردناک شده — نشانه‌ی احتمالی عفونت؛ میخچه‌ای که داخلش خون خشک‌شده دیده می‌شود؛ و هر زخمی که سیاه و بدبو شده باشد.

کلیولند کلینیک اضافه می‌کند اگر تغییر رنگ پوست به بنفش یا سبز-سیاه، سردی غیرعادی پوست، احساس صدای ترق‌ترق زیر پوست هنگام فشار، یا تب و لرز همراه با زخم پا دیدید، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید؛ این‌ها نشانه‌های احتمالی گانگرن هستند و صبرکردن خطرناک است.

پرسش‌های متداول

علائم اولیه‌ی پای دیابتی چیست؟

طبق NIDDK نشانه‌های آسیب عصب پا گزگز، درد یا کاهش حس در پا هستند، نه لزوماً زخم یا درد شدید. به همین دلیل معاینه‌ی روزانه‌ی پا مهم‌تر از منتظر ماندن برای احساس درد است.

علائم قند خون در پا با علائم نوروپاتی فرق دارد؟

عملاً یکی هستند. قند خون بالای طولانی‌مدت، طبق NIDDK، همان چیزی است که به عصب‌های پا آسیب می‌زند و علائم نوروپاتی مثل بی‌حسی، درد و گزگز را ایجاد می‌کند.

چند درصد افراد دیابتی دچار زخم پا می‌شوند؟

طبق کلیولند کلینیک، حدود ۱۵ درصد افراد دیابتی در طول زندگی خود زخم پا یا انگشت پا تجربه می‌کنند و ۱۴ تا ۲۴ درصد از همین گروه، بعد از بروز زخم به قطع عضو نیاز پیدا می‌کنند.

مراقبت از پای دیابتی چقدر باید مکرر باشد؟

معاینه‌ی کف پا باید روزانه باشد، ترجیحاً هر شب هنگام درآوردن کفش. NIDDK توصیه می‌کند علاوه بر این، در هر ویزیت پزشکی هم پاها معاینه شوند و حداقل سالی یک‌بار معاینه‌ی کامل حس و نبض پا انجام شود.

پای دیابتی همیشه به قطع عضو می‌رسد؟

نه. کلیولند کلینیک تأکید می‌کند تشخیص و درمان زودهنگام خطر قطع عضو را به‌شدت کم می‌کند. مشکل زمانی جدی می‌شود که زخم یا عفونت دیر دیده شود و درمان به تأخیر بیفتد.

کفش نامناسب چقدر در پای دیابتی نقش دارد؟

زیاد. کفش تنگ یا نامناسب یکی از شایع‌ترین علت‌های شروع زخم در پای دیابتی است، چون فشار مداوم روی یک نقطه از پوست وارد می‌کند و همان نقطه معمولاً جایی است که بیمار به‌خاطر بی‌حسی، فشار را حس نمی‌کند.

منابع

1. Diabetes & Foot Problems — NIDDK, National Institutes of Health
2. Diabetes-Related Foot Conditions: Symptoms & Treatment — Cleveland Clinic
3. Foot and Toe Ulcers: Treatment, Prevention, Repair & Causes — Cleveland Clinic
4. IWGDF 2023 Prevention Guideline — International Working Group on the Diabetic Foot
5. IWGDF Guidelines — International Working Group on the Diabetic Foot