علائم آسیب لیسفرانک معمولاً درد و ورم روی پشت پا، کبودی و ناتوانی در ایستادن روی پنجه است؛ و مهمترین نشانهای که آن را از یک پیچخوردگی ساده جدا میکند، کبودی در کف پاست.
آسیب لیسفرانک یعنی آسیب به مجموعهی مفصلها و رباطهای وسط پا، جایی که استخوانهای بلند جلوی پا به استخوانهای کوچک میانی وصل میشوند. این آسیب میتواند از یک کشیدگی رباط تا شکستگی و دررفتگی کامل مفصل باشد.
مشکل اینجاست که طبق StatPearls تا ۲۰ درصد این آسیبها در مراجعهی اول تشخیص داده نمیشوند و اغلب با پیچخوردگی ساده اشتباه گرفته میشوند.
در این مقاله توضیح میدهم این آسیب چطور اتفاق میافتد، چه علائمی باید شما را به شک بیندازد، چرا گاهی عکس معمولی آن را نشان نمیدهد، چه وقت گچ کافی است و چه وقت جراحی لازم میشود، و دوران نقاهت واقعاً چقدر طول میکشد.
آسیب لیسفرانک چیست و کجای پا را درگیر میکند؟
وسط پا از چند استخوان کوچک ساخته شده که قوس پا را میسازند و پنج استخوان بلند متاتارس از آنها به سمت انگشتان میروند. به محل اتصال این دو گروه، مجموعهی مفصلی لیسفرانک میگویند. طبق AAOS این مجموعه قوس پا را پایدار نگه میدارد و برای هلدادن بدن به جلو هنگام راهرفتن حیاتی است.
مهمترین رباط این ناحیه، رباط لیسفرانک است که طبق StatPearls استخوان میخی داخلی را به قاعدهی متاتارس دوم وصل میکند. وقتی این رباط پاره شود یا استخوانهای اطرافش بشکنند، مفصلهای وسط پا از هم فاصله میگیرند و قوس پا ثبات خود را از دست میدهد.
برای آشنایی با خودِ استخوانهای متاتارس و شکستگی آنها، مقالهی متاتارس کجاست و شکستگی آن چطور درمان میشود را ببینید.
این آسیب دو گروه علت دارد. آسیب کمانرژی، مثل یک پیچخوردن و زمینخوردن ساده، یا در فوتبال وقتی بازیکنی روی پشت پای بازیکن دیگر فرود میآید که پنجهاش روی زمین و پاشنه بالاست. آسیب پرانرژی هم مثل تصادف رانندگی، سقوط از ارتفاع یا لهشدن پا زیر جسم سنگین.
Cleveland Clinic هم افتادن از نردبان و لیزخوردن از لبهی جدول را از نمونههای رایج میداند.
| نوع آسیب | درمان رایج | زمان تقریبی طبق منابع |
|---|---|---|
| کشیدگی رباط بدون جابهجایی | گچ یا بوت بدون تحمل وزن، بعد بوت و کفی | ۶ تا ۸ هفته بیحرکتی (AAOS) |
| آسیب ناپایدار یا شکستگی جابهجاشده | جااندازی باز و پیچ یا پلاک | خروج وسایل ۳ تا ۵ ماه بعد (AAOS) |
| آسیب شدید مفصلی | فیوژن (جوشدادن) میانی پا | تحمل وزن کامل تا هفتهی ۸ تا ۱۲ (StatPearls) |
| بازگشت به فعالیت کامل | فیزیوتراپی و افزایش تدریجی فعالیت | ۶ ماه تا یک سال (AAOS) |
علائم آسیب لیسفرانک چیست و چطور با پیچخوردگی فرق دارد؟
طبق AAOS، علائم آسیب لیسفرانک اینهاست: ورم و درد روی پشت پا، کبودی هم روی پشت و هم در کف پا، و دردی که با ایستادن، راهرفتن یا فشار آوردن روی پنجه بدتر میشود؛ تا جایی که گاهی بیمار بدون عصا نمیتواند راه برود.
AAOS صریح میگوید کبودی در کف پا بهشدت به آسیب لیسفرانک مشکوک است و StatPearls هم آن را نشانهای میداند که باید فوراً بررسی شود.
پیچخوردگی معمولی مچ پا درد و ورم را اطراف قوزک ایجاد میکند، نه در وسط پشت پا. پس اگر بعد از پیچخوردن، درد و ورم بیشتر روی وسط پاست، کف پا کبود شده، یا چند روز گذشته و هنوز نمیتوانید وزنتان را روی پنجه بگذارید، این یک پیچخوردگی ساده نیست.
تفاوتهای پیچخوردگی مچ را در پیچخوردگی مچ پا: درمان اولیه تا بازگشت به فعالیت نوشتهام.
در معاینه هم چند آزمون ساده کمک میکند. AAOS از آزمون «کلید پیانو» نام میبرد که انگشتان یکییکی بالا و پایین برده میشوند، و ایستادن روی پنجهی یک پا. StatPearls آزمون فشردن جلوی پا از دو طرف را هم ذکر میکند. اگر هر کدام از اینها وسط پا را به درد بیاورد، شک به آسیب لیسفرانک جدی میشود.
کبودی در کف پا بعد از پیچخوردن یا ضربه، طبق AAOS بهشدت به آسیب لیسفرانک مشکوک است، حتی اگر درد زیاد نباشد. تا معاینه نشدهاید وزن روی پا نگذارید و بخواهید عکس در حالت ایستاده گرفته شود.
بعد از پیچخوردن، وسط پایتان هنوز درد دارد؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه و تصویربرداری درست مشخص میکند آسیب لیسفرانک دارید یا نه و درمان گچ یا جراحی لازم است.
تشخیص: چرا عکس ساده گاهی آسیب را نشان نمیدهد؟
وقتی آسیب فقط رباطی است و استخوانی نشکسته، فاصلهی بین استخوانها در عکسی که بیمار خوابیده یا نشسته گرفته میشود ممکن است طبیعی دیده شود. به همین دلیل StatPearls میگوید عکس رادیولوژی در حالت ایستاده ترجیح دارد، چون عکس بدون تحمل وزن قابل اعتماد نیست. AAOS هم عکس ایستاده را برای یافتن آسیب رباطی مفید میداند.
یک یافتهی مهم در عکس، تکهی کوچک استخوانی بین قاعدهی متاتارس اول و دوم است که نشان میدهد رباط لیسفرانک یک تکه از استخوان را کنده است. طبق StatPearls، فاصلهی بیش از ۲ میلیمتر بین استخوان میخی داخلی و قاعدهی متاتارس دوم هم نشانهی آسیب است.
اگر عکس مشکوک است یا برای جراحی برنامهریزی میکنیم، سیتیاسکن جزئیات شکستگی را سهبعدی نشان میدهد؛ StatPearls حساسیت سیتی سهبعدی را ۹۲ تا ۹۷ درصد گزارش کرده است. امآرآی هم برای دیدن رباطها و آسیبهای بافت نرمِ ظریف به کار میرود.
درمان آسیب لیسفرانک: کِی گچ کافی است و کِی جراحی لازم میشود؟
همه چیز به پایداری مفصل بستگی دارد. اگر استخوانها از جای خود جابهجا نشدهاند و عکس ایستاده هم فاصلهای نشان نمیدهد، درمان بدون جراحی است.
AAOS گچ یا بوت بدون تحمل وزن را به مدت ۶ تا ۸ هفته توصیه میکند، بعد بوت قابلبرداشتن با تحمل وزن تدریجی یا کفی طبی، و عکسهای پیگیری تا مطمئن شویم استخوانها در جای خود ماندهاند.
اگر مفصل ناپایدار است یا استخوانها جابهجا شدهاند، جراحی لازم میشود. طبق AAOS دو روش اصلی وجود دارد. در جااندازی باز و تثبیت داخلی، جراح استخوانها را دقیقاً سر جایشان برمیگرداند و با پیچ یا پلاک ثابت میکند؛ این وسایل معمولاً ۳ تا ۵ ماه بعد از عمل خارج میشوند.
در فیوژن یا جوشدادن میانی پا، غضروف آسیبدیده برداشته و استخوانها به هم جوش داده میشوند و وسایل فلزی معمولاً میمانند.
کدام بهتر است؟ در جمعبندی مطالعات، فیوژن اولیه آرتروز بعد از آسیب کمتری نسبت به تثبیت داخلی داشته است (۲٫۸ درصد در برابر ۱۷٫۳ درصد). انتخاب روش به نوع آسیب، رباطی یا استخوانی بودن آن و فعالیت بیمار بستگی دارد و در معاینه تصمیمگیری میشود.
زمان هم مهم است. StatPearls تأخیر بیش از ۶ ماه در جراحی را با بهبودی کمتر مرتبط میداند. برای همین آسیبی که ماهها بهعنوان پیچخوردگی درمان شده و هنوز درد دارد، باید دوباره بررسی شود.
آرتروز مزمن این ناحیه را در آرتروز مفاصل میانی پا توضیح دادهام.
نقاهت آسیب لیسفرانک چقدر طول میکشد؟
بعد از جراحی، طبق AAOS معمولاً ۶ تا ۸ هفته گچ یا بوت بدون تحمل وزن لازم است و گذاشتن وزن روی پا، بسته به تصویر عکس، از هفتهی ۶ تا ۱۲ شروع میشود. StatPearls هم میگوید تحمل وزن معمولاً از هفتهی ۶ بهصورت نسبی شروع و تا هفتهی ۸ تا ۱۲ کامل میشود. Cleveland Clinic برای موارد جراحی تا ۳ ماه بوت یا گچ را ذکر میکند.
بازگشت کامل به فعالیتها زمان بیشتری میخواهد. AAOS کل دورهی بهبودی را ۶ ماه تا یک سال میداند. در ورزشکارانی که آسیب رباطی پایدار داشتند و بدون جراحی درمان شدند، طبق StatPearls ۹۶٫۸ درصد با میانگین حدود ۲٫۸ ماه به ورزش برگشتند.
باید واقعبین بود: AAOS میگوید حتی با جااندازی و تثبیت عالی، آسیب غضروف ممکن است به آرتروز برسد، بعضی بیماران همچنان درد وسط پا دارند و بعضی ورزشکاران به سطح قبلی برنمیگردند. طبق StatPearls، آرتروز بعد از آسیب شایعترین پیامد درازمدت است. فیزیوتراپی، کفی مناسب و بازگشت تدریجی به فعالیت در این دوره نقش مهمی دارند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر بعد از پیچخوردن یا ضربه به پا نمیتوانید وزنتان را روی پا بگذارید، کف پایتان کبود شده، ورم و درد روی وسط پشت پاست، یا طبق توصیهی Cleveland Clinic علائم بعد از چند روز استراحت بهتر نشده، معاینه لازم است. درد شدید بعد از تصادف یا سقوط، و تغییر شکل ظاهری پا نیاز به مراجعهی فوری دارد.
Cleveland Clinic هشدار میدهد آسیب درماننشده میتواند به آرتروز، درد مزمن و افتادن قوس پا برسد.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیمار زیادی را دیدهام که هفتهها با تشخیص «پیچخوردگی ساده» باند کشی بستهاند و هنوز نمیتوانند روی پنجه بایستند. اولین چیزی که نگاه میکنم کف پاست؛ کبودی آنجا یعنی باید عکس ایستاده بگیریم. آسیب لیسفرانکی که زود و دقیق جااندازی شود نتیجهی بسیار بهتری دارد تا آسیبی که ماهها بعد به مطب میرسد.
پرسشهای متداول
آیا آسیب لیسفرانک بدون جراحی خوب میشود؟
اگر آسیب پایدار باشد و استخوانها جابهجا نشده باشند، بله؛ با ۶ تا ۸ هفته گچ یا بوت بدون تحمل وزن و بعد وزنگذاری تدریجی. آسیب ناپایدار معمولاً جراحی لازم دارد.
آسیب لیسفرانک را چطور از پیچخوردگی تشخیص بدهیم؟
در آسیب لیسفرانک درد و ورم روی وسط پشت پاست، نه اطراف قوزک، و کبودی کف پا نشانهی مهم آن است. تشخیص قطعی با معاینه و عکس ایستاده یا سیتیاسکن است.
بعد از عمل لیسفرانک کِی میتوانم راه بروم؟
معمولاً ۶ تا ۸ هفته وزن روی پا گذاشته نمیشود و تحمل وزن کامل حدود هفتهی ۸ تا ۱۲ است. زمان دقیق را عکس پیگیری و نوع جراحی تعیین میکند.
پیچ و پلاک لیسفرانک باید خارج شود؟
در روش جااندازی و تثبیت داخلی، وسایل معمولاً ۳ تا ۵ ماه بعد از عمل خارج میشوند. در فیوژن میانی پا وسایل فلزی معمولاً در پا میمانند.
آیا بعد از آسیب لیسفرانک آرتروز میگیرم؟
ممکن است. آرتروز شایعترین پیامد درازمدت این آسیب است، حتی با جراحی خوب. جااندازی دقیق و درمان زودهنگام مهمترین عامل کاهش این خطر است.
نقاهت کامل آسیب لیسفرانک چقدر طول میکشد؟
طبق AAOS بازگشت به فعالیتهای معمول ۶ ماه تا یک سال طول میکشد. بعضی بیماران درد خفیف وسط پا را طولانیتر حس میکنند.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
ماههاست بهعنوان پیچخوردگی درمان شدهاید و خوب نشده؟
آسیب لیسفرانکِ دیرتشخیصدادهشده هم قابل بررسی است. برای ارزیابی با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
