علائم شکستگی استرسی پا معمولاً آرام شروع میشود: دردی روی پشت یا کف پا که با دویدن، راهرفتن طولانی یا ایستادن بیشتر میشود و با استراحت آرام میگیرد، همراه با ورم و حساسیت روی یک نقطه از استخوان.
شکستگی استرسی ترک ریزی است که بدون ضربهی مشخص و بر اثر فشار تکراری ایجاد میشود و طبق آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) در پا بیشتر از همه متاتارسهای دوم و سوم را درگیر میکند.
طبق AAOS بیشتر این ترکها در ۶ تا ۸ هفته جوش میخورند، به شرطی که فشار از روی استخوان برداشته شود. اما دو نکته را باید از همان روز اول بدانید: عکس ساده در هفتههای اول معمولاً چیزی نشان نمیدهد، و چند نقطه از پا دیرجوشاند و مراقبت بیشتری میخواهند.
در این مقاله علائم را بر اساس محل درد، تشخیص، درمان، نکات ورزشکاران و زمان مراجعه توضیح میدهم.
شکستگی استرسی پا چیست و چرا ایجاد میشود؟
استخوان زنده است و با هر فشار کمی آسیب میبیند و خودش را ترمیم میکند. وقتی فشار سریعتر از توان ترمیم استخوان تکرار شود، ترکهای بسیار ریزی در آن مینشیند؛ این همان شکستگی استرسی است. برخلاف شکستگی معمولی، اینجا خبری از زمینخوردن یا ضربه نیست و بیمار اغلب نمیتواند بگوید دقیقاً از کِی درد شروع شد.
AAOS شایعترین علت را افزایش ناگهانی فعالیت میداند، یعنی «زیاد و زود»: کسی که یکباره مسافت دویدن را بالا میبرد یا بعد از ماهها بیتحرکی ورزش سنگین شروع میکند.
همین منبع کفش کهنه، تغییر سطح تمرین، پوکی استخوان و کمبود ویتامین D را هم از عوامل خطر میشمارد و میگوید زنان ورزشکار بیشتر از مردان دچار شکستگی استرسی میشوند.
این آسیب در ورزش خیلی رایج است. طبق StatPearls حدود ۲۰ درصد آسیبهایی که به طب ورزشی میرسند شکستگی استرسیاند. کلیولند کلینیک دوندگان و بازیکنان بسکتبال، تنیس، ژیمناستیک و رقص را پرخطرتر میداند و اختلال خوردن و چاقی را هم به فهرست اضافه میکند. پس این مشکل فقط مال ورزشکاران حرفهای نیست.
| محل درد | استخوان احتمالی | نکتهی مهم |
|---|---|---|
| روی پشت و جلوی پا | متاتارس دوم یا سوم | شایعترین محل طبق AAOS؛ معمولاً ۶ تا ۸ هفته |
| لبهی بیرونی پا، نزدیک وسط | قاعدهی متاتارس پنجم | خونرسانی ضعیف؛ دیرتر جوش میخورد و گاهی جراحی لازم است |
| بالای وسط پا، سمت داخل | ناویکولار | پرخطر طبق StatPearls؛ پیگیری دقیق |
| زیر مفصل شست | سزاموئیدها | پرخطر طبق StatPearls |
| پاشنه | استخوان پاشنه (کالکانئوس) | از محلهای شایع طبق AAOS |
علائم شکستگی استرسی پا چیست و از کجا بفهمیم؟
مهمترین نشانه، الگوی درد است. AAOS میگوید درد تدریجی شروع میشود، با وزنگذاری روی پا بدتر میشود و با استراحت از بین میرود. کلیولند کلینیک مرحلهی بعد را هم توصیف میکند: اگر فعالیت ادامه پیدا کند، درد دیگر با توقف فعالیت هم بهتر نمیشود. یعنی اول فقط وسط دویدن درد دارید، بعد در راهرفتن معمولی و بعد حتی در حال استراحت.
کنار درد معمولاً ورم روی پشت پا یا اطراف مچ دیده میشود. طبق هر دو منبع، فشار انگشت روی همان نقطه از استخوان دردناک است و گاهی کبودی هم پیدا میشود. این «درد نقطهای» کمک میکند شکستگی استرسی را از کشیدگی عضله یا التهاب بافت نرم، که دردشان پخشتر است، جدا کنیم.
محل درد هم سرنخ خوبی از استخوان درگیر میدهد. درد روی پشت و جلوی پا بیشتر به متاتارسها برمیگردد. AAOS استخوان پاشنه، فیبولا (استخوان بیرونی ساق)، تالوس، سزاموئیدهای زیر شست و ناویکولار (استخوان وسط پا) را هم از محلهای شایع میداند.
اگر درد در پاشنه است، شکستگی فشاری پاشنه را بخوانید.
در ورزشکاران یک اشتباه رایج میبینم: درد جلوی پا را کشیدگی عضله یا خستگی تمرین فرض میکنند و چند هفته با مسکن ادامه میدهند. AAOS میگوید درد شکستگی استرسی معمولاً کمکم شروع میشود، با فعالیت و تحمل وزن بدتر میشود و وقتی مستقیم روی همان نقطهی استخوان فشار میآورید، حساس است.
بله. «مویه» و «شکستگی مویی» اسمهای عامیانهی همان ترک ریزی است که پزشکان شکستگی استرسی مینامند. اسم عامیانه نباید باعث شود آن را جدی نگیرید؛ کلیولند کلینیک توصیه میکند برای درد پا زود معاینه شوید، چون ترمیم درست به برداشتن فشار از روی استخوان بستگی دارد.
درد روی پشت پا با هر قدم بیشتر میشود؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه و در صورت نیاز امآرآی مشخص میکند ترک در کدام استخوان است و چقدر باید فشار را از روی پا برداشت.
چرا عکس ساده شکستگی استرسی را نشان نمیدهد؟
AAOS توضیح میدهد که شکستگی استرسی با ترکی بسیار ریز شروع میشود و به همین دلیل در عکسهای اول اغلب دیده نمیشود؛ گاهی چند هفته بعد، وقتی استخوان شروع به ترمیم کرده، نشانهاش در عکس ظاهر میشود. StatPearls این فاصله را ۲ تا ۳ هفته ذکر میکند. پس «عکس سالم بود» به معنی «شکستگی ندارم» نیست.
اگر علائم قوی است ولی عکس طبیعی است، امآرآی قدم بعدی است. طبق StatPearls حساسیت امآرآی برای این آسیب ۸۰ تا ۱۰۰ درصد است و ترک را خیلی زودتر از عکس ساده نشان میدهد. AAOS اسکن استخوان را هم روشی حساستر از عکس میداند و میگوید سیتیاسکن کمک میکند ببینیم ترک به شکستگی کامل تبدیل شده یا نه.
درمان شکستگی استرسی پا چیست و چند هفته طول میکشد؟
اصل درمان ساده است: فشار از روی استخوان برداشته شود تا ترک فرصت جوشخوردن پیدا کند. AAOS استراحت، یخ، بانداژ و بالا نگهداشتن پا را پایهی درمان میداند و بسته به محل ترک، کفش محافظ با کف سفت، بوت طبی یا گچ و در صورت نیاز عصا را اضافه میکند. برای مسکن هم نوع دارو را با پزشک خودتان هماهنگ کنید.
در محلهای کمخطر مثل متاتارس دوم تا چهارم، ترمیم طبق AAOS و کلیولند کلینیک معمولاً ۶ تا ۸ هفته طول میکشد. StatPearls برای این نوع ترکها ۲ تا ۶ هفته استراحت نسبی یا راهنرفتن روی پا و بعد برگشت تدریجی به فعالیت را توصیف میکند. این عدد برای همهی محلها یکی نیست و برخی ترکها زمان بیشتری میخواهند.
StatPearls ناویکولار، تالوس، سزاموئیدها و متاتارس اول و پنجم را پرخطر میداند و میگوید این ترکها معمولاً به درمان ساده خوب جواب نمیدهند. AAOS دربارهی قاعدهی متاتارس پنجم توضیح میدهد که خونرسانی این ناحیه ضعیف است و ممکن است جراحی با پیچ لازم شود.
جزئیات آن را در شکستگی قاعدهی متاتارس پنجم (جونز) نوشتهام.
ورزشکاران کِی و چطور به ورزش برگردند؟
بزرگترین خطر برای ورزشکار، برگشت زودهنگام است. AAOS صریح میگوید برگشت زود به فعالیت نهفقط ترمیم را عقب میاندازد، بلکه خطر شکستگی کامل را هم بالا میبرد. کلیولند کلینیک هم تأکید میکند حتی اگر حالتان بهتر شده، قبل از اینکه پزشک بگوید بیخطر است تمرین را از سر نگیرید.
در دورهی ترمیم لازم نیست کاملاً بیتحرک بمانید. AAOS شنا و دوچرخهسواری را جایگزینهای خوبی میداند، چون فشار ضربهای به پا نمیآورند.
بعد از اینکه درد کاملاً رفت، برگشت باید تدریجی باشد؛ AAOS پیشنهاد میکند روزهای تمرین را با روزهای استراحت یک در میان کنید و StatPearls میگوید زمان، شدت و مسافت را هر هفته بیش از ۱۰ درصد بالا نبرید.
برای پیشگیری از تکرار، AAOS این کارها را توصیه میکند: کلسیم و ویتامین D کافی، عوضکردن کفش ورزشی کهنه، افزایش تدریجی تمرین، تنوعدادن به نوع ورزش، تمرین قدرتی، و متوقفکردن هر فعالیتی که درد یا ورم میآورد.
در زنان ورزشکار، StatPearls اختلال خوردن، اختلال قاعدگی و کمشدن تراکم استخوان را هم عامل خطر میداند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر درد روی یک نقطه از استخوان پا با فعالیت برمیگردد و چند روز کمکردن فعالیت آن را از بین نبرده، معاینه لازم است. کلیولند کلینیک توصیه میکند به محض دیدن درد سراغ پزشک بروید.
این نشانهها را جدیتر بگیرید: دردی که حالا در استراحت هم هست، لنگیدن، ورم روی پشت پا، درد وسط پا یا لبهی بیرونی پا که محل ترکهای پرخطر است، و سابقهی پوکی استخوان.
اگر عکس اول سالم گزارش شده ولی درد ادامه دارد، این دلیل خوبی برای معاینهی دوباره است، نه برای ادامهی تمرین. اگر درد بعد از زمینخوردن یا ضربه شروع شده، موضوع شکستگی معمولی است و باید همان روز بررسی شود.
برای شکستگیهای ریزی که اسم عامیانهشان «مویی» است، مقالهی شکستگی مویی پا و مچ پا را هم ببینید.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
ورزشکار با درد جلوی پا میآید، عکسی در دست دارد که «سالم» گزارش شده و میپرسد چرا هنوز درد دارد. برای من سالمبودن عکس هفتهی اول خبر خاصی نیست؛ چیزی که تصمیم را عوض میکند محل درد است. ترک متاتارس دوم را با کفش مناسب و صبر مدیریت میکنیم، ولی درد وسط پا یا لبهی بیرونی پا را تا تشخیص قطعی جدی میگیرم.
پرسشهای متداول
آیا شکستگی استرسی پا خودش خوب میشود؟
اگر فشار از روی استخوان برداشته شود، بیشتر ترکهای کمخطر طبق AAOS در ۶ تا ۸ هفته جوش میخورند. اما اگر با درد به فعالیت ادامه دهید، ترمیم عقب میافتد و خطر شکستگی کامل بیشتر میشود.
با شکستگی استرسی پا میتوان ورزش کرد؟
دویدن و پرش نه. AAOS شنا و دوچرخهسواری را جایگزینهای خوبی میداند. برگشت به ورزش اصلی فقط بعد از رفتن کامل درد، بهتدریج و با نظر پزشک است.
عکس ساده سالم بود ولی هنوز درد دارم؛ یعنی شکستگی ندارم؟
نه لزوماً. طبق StatPearls نشانهی شکستگی استرسی ممکن است ۲ تا ۳ هفته در عکس دیده نشود. اگر درد ادامه دارد، امآرآی یا اسکن استخوان دقیقتر است.
آیا شکستگی استرسی پا جراحی لازم دارد؟
بیشتر موارد نه. جراحی معمولاً برای محلهای پرخطر مثل قاعدهی متاتارس پنجم و ناویکولار یا ترکی که جوش نخورده مطرح میشود و در آن استخوان با پیچ یا پلاک ثابت میشود.
چه کسانی بیشتر دچار شکستگی استرسی پا میشوند؟
دوندگان و ورزشکاران رشتههای پرشی، کسانی که ناگهان تمرین را زیاد میکنند، افراد مبتلا به پوکی استخوان یا کمبود ویتامین D و طبق AAOS زنان ورزشکار بیشتر از مردان.
چطور از تکرار شکستگی استرسی جلوگیری کنیم؟
تمرین را هر هفته بیش از ۱۰ درصد زیاد نکنید، کفش کهنه را عوض کنید، ورزش را متنوع کنید، کلسیم و ویتامین D کافی بگیرید و فعالیتی را که درد میآورد متوقف کنید.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
میخواهید بدانید کِی میتوانید دوباره بدوید؟
برنامهی برگشت به ورزش باید به محل ترک بستگی داشته باشد. برای معاینه با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
