زخم پای دیابتی زخمی است که معمولاً روی کف پا یا نقاط تحت فشار پای فرد دیابتی شکل میگیرد و به دلیل بیحسی ناشی از آسیب عصبی و کاهش خونرسانی، کندتر و سختتر از یک زخم معمولی بهبود مییابد.
طبق کلیولند کلینیک، حدود ۱۵ درصد افراد دیابتی دچار زخم پا یا انگشت پا میشوند؛ StatPearls خطر مادامالعمر ابتلا را بیش از ۳۳ درصد میداند و میگوید این زخمها بیشتر روی سطوح تحملوزن کف پا دیده میشوند.
به گفتهی مؤسسهی ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK)، دیابت میتواند آسیب عصبی (نوروپاتی) ایجاد کند که حس پا را کم میکند؛ در نتیجه بیمار ممکن است متوجه سنگریزهی داخل جوراب یا تاول روی پایش نشود و همین بریدگیها و تاولهای کوچک، بدون درمان، به زخم و بعد عفونت تبدیل شوند.
همان منبع تأکید میکند دیابت جریان خون پا را هم کم میکند؛ بنابراین بدن برای ترمیم زخم، خون و اکسیژن کافی به آن نقطه نمیرساند و گاهی زخم یا عفونت اصلاً خوب نمیشود.
در ادامه میگویم زخم پای دیابتی چرا و کجا شکل میگیرد، چه نشانهای یعنی جدیتر شده، درمان و پیشگیری از آن چطور است و کِی باید فوری به پزشک مراجعه کنید.
زخم پای دیابتی چیست و چرا ایجاد میشود؟
زخم پای دیابتی از ترکیب سه عامل شکل میگیرد: بیحسی پا که مانع احساس آسیب میشود، فشار یا اصطکاک مکرر روی همان نقطه، و کاهش خونرسانی که روند ترمیم را کند میکند. NIDDK این سه عامل را از مهمترین دلایل مشکلات پای بیماران دیابتی میداند.
وقتی حس پا کم شده باشد، بریدگی یا تاول کوچک ممکن است روزها بدون درد باقی بماند و بیمار متوجه آن نشود. طبق NIDDK همین بریدگیهای نادیدهگرفتهشده هستند که عفونت میکنند و به زخم واقعی تبدیل میشوند.
برای شناخت کاملتر انواع مشکلات پای دیابتی — از نوروپاتی تا پای شارکو — مشکلات پای دیابتی: علائم، تشخیص و درمان را بخوانید؛ این مقاله فقط روی خودِ زخم و درمان آن تمرکز دارد.
زخم پای دیابتی کجا ظاهر میشود و چه شکلی دارد؟
NIDDK توضیح میدهد پینهها و لایههای ضخیم پوست، که در اثر اصطکاک مکرر کفش یا فشار روی یک نقطه شکل میگیرند، اگر بیمار آسیب عصبی داشته باشد میتوانند به زخم تبدیل شوند. به همین دلیل، و همانطور که StatPearls هم تأیید میکند، زخم پای دیابتی بیشتر روی سطوح تحملوزن کف پا — یعنی نقاطی که بیشترین فشار یا اصطکاک کفش را تحمل میکنند — دیده میشود.
نکتهی مهمی که همین منبع میگوید این است: وجود لکهی خون خشکشده زیر یک پینه میتواند اولین نشانهی زخمی باشد که زیر پوستِ ظاهراً سالم پنهان شده. به همین دلیل معاینهی روزانهی پا، حتی بدون دیدن مستقیم زخم، اهمیت دارد؛ در بخش پیشگیری بیشتر توضیح میدهم.
زخم پای دیابتی چند درجه دارد؟
طبق راهنمای عملی IWGDF (گروه بینالمللی کار روی پای دیابتی) ۲۰۲۳، زخم پای دیابتی از دو محور اصلی درجهبندی میشود: عمق زخم و شدت عفونت آن. جدول زیر همین دو محور را خلاصه میکند.
| محور | درجه | یعنی چه |
|---|---|---|
| عمق زخم | سطحی | فقط پوست و بافت زیر آن درگیر است |
| عمق زخم | متوسط | زخم به عضله یا تاندون رسیده |
| عمق زخم | عمیق | زخم به استخوان رسیده |
| شدت عفونت | خفیف | زخم سطحی با التهاب محدود اطراف آن |
| شدت عفونت | متوسط | التهاب گستردهتر یا آبسه، بدون نشانهی عمومی بیماری |
| شدت عفونت | شدید | همراه با نشانههای عمومی عفونت در بدن (شبیه مسمومیت خون) |

این دو محور با هم مشخص میکنند زخم چقدر فوری باید دیده شود: زخمی سطحی با عفونت خفیف را معمولاً میتوان سرپایی درمان کرد، اما زخمی که به استخوان رسیده یا عفونتش نشانهی عمومی دارد، فوریتر بررسی و گاهی بستری میشود.
NIDDK هم بهصراحت میگوید عفونتی که درمان نشود گاهی هرگز خوب نمیشود و ممکن است به گانگرن برسد؛ گانگرن و زخم پای دیابتیای که با درمان بهتر نمیشود، از دلایل اصلی قطع انگشت، پا یا بخشی از ساق است. جراح گاهی برای جلوگیری از گسترش عفونت به بقیهی بدن و نجات جان بیمار، قطع عضو انجام میدهد.
درمان زخم پای دیابتی چطور است؟
هدف اصلی درمان، برداشتن فشار از روی زخم است تا بافت فرصت ترمیم پیدا کند. طبق راهنمای عملی IWGDF، برای زخم نوروپاتیک کف پا، ارجحترین روش یک وسیلهی برداشتن فشار تا زیر زانو و غیرقابلبازشدن است — مثل گچ تماس کامل یا بوت واکری که پزشک آن را غیرقابلدرآوردن میبندد؛ این روش فشار را بهتر از کفش یا بوت معمولی از روی زخم برمیدارد.
NIDDK هم به کفش و کفی مخصوص یا ارتوز اشاره میکند، بهویژه وقتی شکل پا تغییر کرده یا بیمار پینه یا انگشت چکشی دارد. ویژگیهای کفش مناسب برای این بیماران را در کفش مناسب برای زخم پای دیابتی چه ویژگی دارد؟ نوشتهام.
در بیمارانی که زخم بارها روی یک نقطهی مشخص عود میکند، ارزیابی دقیقتر فشار کف پا کمک میکند نقطهی پرفشار مشخص و اصلاح شود؛ جزئیاتش را در ارزیابی فشار کف پا در بیماران دیابتی بخوانید.
در کنار برداشتن فشار، طبق IWGDF اگر لبهی زخم پینه دارد یا بافت مرده در آن دیده میشود، تیم درمانی همان ویزیت اول یا هرچه زودتر آن را پاک میکند (دبریدمان) تا بستر زخم سالم بماند؛ اما اگر زخم عفونی نیست و نشانهی کمخونی شدید عروقی دارد، این کار انجام نمیشود.
عفونت هم کنترل و در صورت لزوم وضعیت گردش خون پا بررسی میشود. همان راهنما کنترل قند خون — در صورت نیاز با انسولین — را بخشی از درمان هر زخم پای دیابتی میداند.
اگر زخم عمیق باشد و پوست بهتنهایی روی آن رشد نکند، گاهی پیوند پوست لازم میشود. مراحل و نتیجهی این روش را در پیوند پوستی در ترمیم زخمهای مزمن پا توضیح دادهام.

چون طبق NIDDK ممکن است زیر یک پینه یا لکهی کوچک، زخمی بزرگتر پنهان باشد و بیمار بهخاطر بیحسی پا اصلاً درد آن را حس نکند. اندازهی ظاهری زخم، شدت واقعی آن را نشان نمیدهد.
هفتههاست زخم پایتان خوب نشده؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، وضعیت زخم، فشار کف پا و خونرسانی را معاینه میکند و مسیر درمان مناسب را مشخص میکند.
نشانههای عفونت و خطر قطع عضو
طبق NIDDK چهار نشانه باید فوری شما را به پزشک برساند: بریدگی، تاول یا کبودی که بعد از چند روز شروع به بهبود نمیکند؛ پوستی که قرمز، گرم یا دردناک شده؛ پینهای که زیرش لکهی خون خشکشده دارد؛ و زخمی که سیاه و بدبو شده است.
IWGDF در معاینهی بالینی، عفونت را با وجود دستکم دو نشانه از این فهرست تعریف میکند: قرمزی، گرمی غیرعادی، سفتی بافت اطراف، درد یا حساسیت به لمس، یا ترشح چرکی؛ و هشدار میدهد بیحسی و کمخونی عروقی گاهی همین نشانهها را کمرنگ میکنند، پس نبودِ همهی آنها به معنای نبودِ عفونت نیست.
نشانهی آخر، یعنی زخم سیاه و بدبو، میتواند علامت گانگرن باشد که NIDDK آن را جدیترین حالت میداند؛ در این حالت تأخیر در معاینه خطر قطع عضو را بالا میبرد.

اگر جراحی یا قطع بخشی از انگشت یا پا لازم شود، مراقبت بعد از آن مسیر جداگانهای دارد که در مراقبتهای پس از جراحی پای دیابتی کامل توضیح دادهام.
پیشگیری از عود زخم پای دیابتی
بعد از بهبود یک زخم، خطر زخم بعدی روی همان پا یا پای دیگر هنوز وجود دارد. راهنمای پیشگیری IWGDF ۲۰۲۳ برای همین بیماران پنج رکن پیشگیری را توصیه میکند: شناسایی پای در معرض خطر، معاینهی منظم آن، آموزش بیمار و خانواده، استفادهی مداوم از کفش مناسب و درمان عوامل خطر.
همین راهنما توصیه میکند بیمار هر روز پای خودش را معاینه کند و با هر گونه زخم یا شک به آن، سریع با پزشک یا کارشناس آموزشدیده تماس بگیرد؛ بهجز معاینهی خودِ بیمار، NIDDK هم یک برنامهی روزانهی مراقبت از پا پیشنهاد میدهد.
پزشک هم باید بسته به سطح خطر بیمار، پا را دورهای بازبینی کند: طبق IWGDF هر ۶ تا ۱۲ ماه برای خطر پایین، هر ۳ تا ۶ ماه برای خطر متوسط و هر ۱ تا ۳ ماه برای خطر بالا (کسی که سابقهی زخم یا قطع عضو دارد).
هر روز عصر، هنگام درآوردن کفش، پاها و فاصلهی بین انگشتها را از نظر بریدگی، تاول، قرمزی یا نقطهی داغ نگاه کنید؛ اگر دیدن کف پا سخت است، از آینه یا کمک یک نفر دیگر استفاده کنید. پاها را روزانه با آب ولرم (نه داغ) بشویید و بین انگشتها را کاملاً خشک کنید.
پینه و میخچه را خودتان نبرید. NIDDK توصیه میکند فقط با سنگپا و به آرامی صاف شود و از تیغ یا محلولهای میخچهبر خودداری کنید. ناخنها را هم مستقیم و بدون گوشههای تیز کوتاه کنید.
همیشه با جوراب و کفش راه بروید، حتی داخل خانه، و پیش از پوشیدن کفش داخل آن را از سنگریزه یا جسم خارجی چک کنید. NIDDK همچنین توصیه میکند پا را از گرمای شدید و سرمای شدید دور نگه دارید، برای بهبود گردش خون فعالیت بدنی منظم داشته باشید و در صورت سیگارکشیدن، آن را ترک کنید.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
طبق NIDDK اگر بریدگی، تاول یا کبودی پا بعد از چند روز شروع به بهبود نکرد، پوست اطراف زخم قرمز یا گرم یا دردناک شد، زیر یک پینه لکهی خون دیدید، یا زخمی سیاه و بدبو شد، همان روز با پزشک تماس بگیرید.
توصیهی من این است که در بیماران دیابتی «صبر میکنم خودش خوب شود» معمولاً جواب نمیدهد؛ چون بیحسی پا اجازه نمیدهد بیمار شدت واقعی زخم را با درد حس کند. هرچه معاینه زودتر انجام شود، گزینههای درمانی بیشتری باقی میماند.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیشتر بیمارانی که با زخم پیشرفته به مطب میآیند، میگویند اول یک لکهی کوچک و بیدرد بوده. همین بیدردی، بزرگترین دام دیابت است. توصیهام این است: هر تغییر رنگ یا هر بریدگی که در پای بیمار دیابتی بعد از چند روز خوب نشود را جدی بگیرید و همان هفته معاینه شوید، نه وقتی رنگ زخم تغییر کرده.
پرسشهای متداول
زخم پای دیابتی چیست؟
زخمی روی پای فرد دیابتی است که بیشتر روی نقاط تحت فشار کف پا شکل میگیرد و به دلیل بیحسی پا و کاهش خونرسانی، دیرتر از زخمهای معمولی بهبود مییابد و در صورت رهاشدن میتواند عفونت کند.
چرا به آن زخم پای دیابتیک هم میگویند؟
«دیابتیک» صفت همان کلمهی دیابتی است و هر دو به یک مشکل اشاره دارند: زخمی که بهطور مستقیم با آسیب عصبی و مشکل خونرسانی ناشی از دیابت در ارتباط است.
زخم دیابتی با زخمهای معمولی چه فرقی دارد؟
طبق NIDDK، بیحسی پا باعث میشود بیمار آسیب اولیه را حس نکند و کاهش خونرسانی هم بهبود را کند میکند؛ به همین دو دلیل، زخمی که در فرد غیر دیابتی خودبهخود خوب میشود، در بیمار دیابتی ممکن است عفونت کند یا هرگز خوب نشود.
زخم پای دیابتی خودش خوب میشود؟
گاهی زخم سطحی و کوچک با مراقبت روزانه بهتر میشود، اما NIDDK هشدار میدهد بعضی عفونتها هرگز خودبهخود خوب نمیشوند و ممکن است به گانگرن برسند؛ به همین دلیل معاینهی زودهنگام پزشک را جایگزین نکنید.
پینه یا لکهی خونی زیر پوست پا چه معنایی دارد؟
طبق NIDDK، لکهی خون خشکشده زیر یک پینه میتواند اولین نشانهی زخمی باشد که زیر پوستِ ظاهراً سالم پنهان شده؛ این مورد باید توسط پزشک بررسی شود.
چطور بفهمم زخم پایم عفونت کرده؟
اگر پوست اطراف زخم قرمز، گرم یا دردناک شده، یا خود زخم سیاه و بدبو شده، طبق NIDDK این نشانههای عفونت یا حتی گانگرن است و باید همان روز با پزشک تماس بگیرید.
بعد از بهبود زخم، احتمال بازگشت آن هست؟
بله؛ نقطهای که یکبار زخم شده، بهخصوص اگر فشار روی آن اصلاح نشود، در معرض عود است. برنامهی روزانهی معاینهی پا و کفش مناسب، طبق NIDDK، بهترین راه کاهش این خطر است.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
نگران عفونت یا عود زخم پای دیابتی هستید؟
برای معاینه و برنامهی درمانی مناسب، با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
- Diabetes & Foot Problems — National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)
- IWGDF 2023 Practical Guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease
- IWGDF 2023 Guidelines on the Prevention of Foot Ulcers in Persons with Diabetes
- Foot Ulcer — StatPearls, NCBI Bookshelf
- Foot and Toe Ulcers — Cleveland Clinic