تمرینات بعد از عمل مچ پا در دو مرحله انجام میشود: در هفتههایی که پا در گچ یا بوت است فقط حرکتهای سبک مثل تکاندادن انگشتان و خمکردن زانو مجاز است، و بعد از اینکه جراح گچ یا بوت را برداشت، تمرین دامنهی حرکتی، کشش، تقویت و تعادل شروع میشود.
آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) برای مرحلهی دوم یک برنامهی خانگی ۴ تا ۶ هفتهای پیشنهاد میکند که باید زیر نظر پزشک انجام شود و قاعدهی اصلیاش ساده است: حین تمرین نباید درد داشته باشید.
زمان دقیق هر مرحله به نوع عمل بستگی دارد؛ ترمیم شکستگی، بازسازی رباط و فیوژن مچ هرکدام تقویم خودشان را دارند. در این مقاله میگویم هر تمرین را کِی و چند بار انجام دهید، اپلیکیشن توانبخشی چه کمکی میکند و چه کمکی نمیکند، و چه نشانهای وسط دورهی تمرین یعنی باید فوراً با جراح تماس بگیرید.
تمرینات بعد از عمل مچ پا را از چه زمانی میشود شروع کرد؟
جواب کوتاه این است: تمرین از همان روزهای اول شروع میشود، ولی نه برای خودِ مچ. طبق NHS، در دورهای که پا در گچ یا بوت است، باید انگشتان پا را بهآرامی حرکت دهید و زانو را خم کنید تا عضلات خشک نشوند. مچ در این مدت عمداً بیحرکت نگه داشته میشود تا بافتی که ترمیم شده فرصت جوشخوردن داشته باشد.
تمرینهای خودِ مچ معمولاً بعد از برداشتن گچ یا بوت شروع میشوند. AAOS دربارهی شکستگی مچ پا میگوید توانبخشی معمولاً وقتی آغاز میشود که شکستگی شروع به جوشخوردن کرده و گچ یا بوت برداشته شده باشد، و زمانش را پزشک تعیین میکند. طبق همین منبع، جوشخوردن اولیه دستکم ۶ هفته و جوشخوردن کامل ۱۰ تا ۱۲ هفته طول میکشد.
این عددها مربوط به شکستگی مچ پاست. بعد از فیوژن، بازسازی رباط یا ترمیم تاندون آشیل، جراح ممکن است تمرین را زودتر یا دیرتر شروع کند.
پس قبل از هر حرکتی بپرسید «برای عمل من، از کِی و چقدر مجاز است؟» فهرست کارهایی که در این دوره نباید انجام دهید را در بعد از جراحی مچ پا چه کارهایی ممنوع است؟ نوشتهام.
| مرحله | چه تمرینی معمولاً مجاز است | نکته (طبق منبع) |
|---|---|---|
| دورهی گچ یا بوت | حرکت آرام انگشتان، خمکردن زانو، بالا نگهداشتن پا | NHS؛ مقدار وزن روی پا را فقط جراح تعیین میکند |
| بعد از برداشتن گچ یا بوت | دامنهی حرکتی مچ، کشش ساق با حوله، برداشتن تیله با انگشتان | AAOS: حین تمرین نباید درد داشته باشید |
| تقویت و تعادل | بلندشدن روی پنجه ۲ ست ۱۰تایی، ایستادن تکپا ۳۰ ثانیه | برنامهی ۴ تا ۶ هفتهای AAOS زیر نظر پزشک |
| بازگشت به کار روزمره | فعالیت معمول؛ ورزش دیرتر | AAOS: بعد از شکستگی مچ پا بیشتر افراد ظرف ۳ تا ۴ ماه |
در هفتههایی که پا در گچ یا بوت است چه کاری مجاز است؟
در این مرحله هدف، حفظ حرکت بقیهی پا و کنترل ورم است. NHS توصیه میکند در همان حالتی که گچ یا بوت دارید، انگشتان را آرام حرکت دهید و زانو را خم کنید تا عضلات سفت نشوند. AAOS هم برای کمکردن ورم، بالا نگهداشتن پا را توصیه میکند؛ یعنی هنگام نشستن و خوابیدن، پا روی بالش قرار بگیرد.
مقدار وزنی که روی پا میگذارید را فقط جراح تعیین میکند. NHS میگوید پزشک به شما میگوید چقدر وزن روی مچ بگذارید و ممکن است عصا یا واکر بدهد تا وزن از روی پا برداشته شود.
AAOS هشدار میدهد وزنگذاری زودهنگام میتواند باعث جابهجایی شکستگی شود؛ پس «امتحان کردم و درد نداشت» دلیل کافی برای راهرفتن بدون عصا نیست.
بیحرکتی و جراحی هر دو خطر لختهی خون در ساق را بالا میبرند. NHS جراحی اخیر و ماندن در بستر به مدت ۳ روز یا بیشتر را از عوامل خطر لخته میداند. به همین دلیل بیدلیل در بستر نمانید، در حدی که جراح اجازه داده جابهجا شوید و نشانههای لخته را که پایینتر آمده بشناسید.
طبق AAOS حین تمرین نباید درد داشته باشید. آن حرکت را متوقف کنید، پا را بالا بگذارید و قبل از تکرار، با پزشک یا فیزیوتراپیست صحبت کنید. اگر درد با ورم و قرمزی یک ساق همراه بود، منتظر نمانید.
نمیدانید برای عمل شما کدام تمرین مجاز است؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، در ویزیت پیگیری بر اساس نوع عمل و جوشخوردن استخوان یا رباط، مرحلهی بعدی تمرین را مشخص میکند.
بعد از برداشتن گچ یا بوت، برنامهی تمرین خانگی چیست؟
برنامهی تمرینی AAOS برای پا و مچ پا بعد از آسیب یا جراحی، ۴ تا ۶ هفته ادامه پیدا میکند و با ۵ تا ۱۰ دقیقه گرمکردن کمفشار مثل پیادهروی یا دوچرخهی ثابت شروع میشود. حین تمرین نباید درد داشته باشید؛ اگر درد گرفتید، طبق همین برنامه باید با پزشک یا فیزیوتراپیست صحبت کنید.
تمرینهای دامنهی حرکتی: مچ را در همهی جهتها آرام حرکت دهید (۲ ست، روزانه)، ۲ دقیقه یک توپ کوچک را زیر کف پا بغلتانید، و با کشیدن حولهای که دور جلوی پا انداختهاید، پشت ساق را بکشید (۲ ست ۱۰تایی).
تمرینهای بیشتر برای انعطاف مچ را در تمرینات برای افزایش دامنه حرکتی مچ پا آوردهام.
تمرینهای انگشتان و کف پا: ۲۰ تیله را با انگشتان پا از زمین بردارید و ۲۰ بار حولهای را که روی زمین پهن است با انگشتان جمع کنید؛ هر دو روزانه. کشش ساق رو به دیوار را یک بار با زانوی صاف و یک بار با زانوی خم انجام دهید، هرکدام ۲ ست ۱۰تایی، ۶ تا ۷ روز در هفته.
تمرین تقویت ساق: بلندشدن روی پنجهها ۲ ست ۱۰تایی، ۶ تا ۷ روز در هفته. برای بالا و پایین آوردن پنجهی پا، AAOS ۳ ست ۱۰تایی و ۳ روز در هفته را پیشنهاد میکند. این برنامه عمومی است و به گفتهی AAOS باید زیر نظر پزشک انجام شود؛ ممکن است جراح شما بعضی حرکات را برای عمل خاصتان عقب بیندازد.
تمرین تعادل، راهرفتن و رانندگی: کِی به کار روزمره برمیگردیم؟
آخرین بخش برنامهی AAOS ایستادن روی یک پاست: ۳۰ ثانیه نگه دارید و ۳ تا ۵ بار تکرار کنید، ۶ تا ۷ روز در هفته. این تمرین را اول کنار دیوار یا پشتی صندلی انجام دهید تا اگر تعادل را از دست دادید، بتوانید خودتان را بگیرید.
تمرینهای تعادلی بیشتر را در تمرینات تعادلی بعد از جراحی و آسیب پا ببینید.
دربارهی شکستگی مچ پا، AAOS میگوید بیشتر افراد ظرف ۳ تا ۴ ماه به فعالیتهای معمول برمیگردند و بازگشت به ورزش ممکن است بیشتر طول بکشد. اگر مچ پای راست آسیب دیده باشد، رانندگی احتمالاً از هفتهی ۹ تا ۱۲ ممکن میشود.
NHS هم میگوید زمان بازگشت به ورزشهای برخوردی و فعالیتهایی که فشار زیادی به مچ میآورند را از پزشک بپرسید.
این تقویم برای عملهای دیگر متفاوت است. مثلاً بعد از فیوژن مچ پا یا بازسازی رباط، جراح بر اساس جوشخوردن استخوان یا محکمشدن رباط، مراحل را جلو یا عقب میبرد. عددهای بالا را معیار مقایسهی خودتان با دیگران نکنید؛ معیار، اجازهی جراح در ویزیتهای پیگیری است.
اپلیکیشن توانبخشی بهجای فیزیوتراپی حضوری کافی است؟
برنامههای توانبخشی دیجیتال معمولاً ویدیوی آموزشی حرکات، یادآور زمان تمرین و جایی برای ثبت درد و تعداد تمرین دارند. بعضی هم با دوربین گوشی یا حسگر حرکتی، شیوهی انجام حرکت را ثبت میکنند و اگر حرکت درست انجام نشود بازخورد میدهند.
اینها برای منظم ماندن کمک میکنند، ولی بازخورد اپلیکیشن جای معاینهی پزشک یا نظر فیزیوتراپیست را نمیگیرد.
NHS میگوید ممکن است لازم باشد فیزیوتراپیست را ببینید تا با تمرین، پا و مچ دوباره بهآرامی حرکت کند. فیزیوتراپیست یا جراح در معاینه چیزهایی را میبیند که اپلیکیشن نمیبیند و برنامه را بر همان اساس تغییر میدهد.
پیش از انتخاب هر اپلیکیشن با پزشک یا فیزیوتراپیست خود مشورت کنید تا نوع و شدت تمرین با جراحی و مرحلهی بهبودیتان جور باشد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
طبق NHS، در دورهی بهبود شکستگی مچ پا اگر درد مچ بدتر میشود، تب بالا یا لرز دارید، در ساق، پا یا انگشتان بیحسی یا سوزش حس میکنید، پا ورم کرده یا انگشتان کبود یا سفید شدهاند، گچ ساییدگی یا لقی دارد، یا از زیر گچ بوی بد یا ترشح میآید، باید با پزشک تماس بگیرید. اگر حین تمرین درد تازهای شروع شد، آن حرکت را متوقف کنید و بپرسید.
لختهی خون فوریترین خطر است. NHS نشانههای لختهی پا را درد ضرباندار در یک پا (معمولاً ساق یا ران)، ورم یک پا، قرمزی یا تیرهشدن پوست اطراف محل درد و رگهای متورم میداند. اگر همراه این نشانهها تنگی نفس یا درد سینه دارید، فوراً به اورژانس بروید.
تفاوت درد طبیعی و خطرناک را در درد بعد از عمل مچ پا: چه زمانی خطرناک است؟ نوشتهام.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
دو اشتباه را بعد از عمل مچ پا زیاد میبینم. گروهی از ترس، بعد از برداشتن گچ هم مچ را تکان نمیدهند و با مفصل سفت برمیگردند. گروهی دیگر چون درد ندارند، زودتر از اجازه عصا را کنار میگذارند. من در هر ویزیت پیگیری دقیق میگویم تا ویزیت بعد کدام حرکت مجاز است، تا بیمار نه عقب بماند نه جلو بدود.
پرسشهای متداول
تمرینات بعد از عمل مچ پا را چه مدت باید ادامه داد؟
برنامهی خانگی AAOS ۴ تا ۶ هفته است، ولی بعد از شکستگی مچ پا بازگشت به فعالیت معمول معمولاً ۳ تا ۴ ماه طول میکشد. تا وقتی جراح اجازهی قطع نداده، ادامه دهید.
آیا درد حین تمرین مچ پا طبیعی است؟
طبق AAOS حین تمرین نباید درد داشته باشید. اگر درد گرفتید، آن حرکت را تا مشورت با پزشک یا فیزیوتراپیست انجام ندهید.
وقتی پا در گچ یا بوت است هم میشود تمرین کرد؟
بله، ولی نه برای مچ. NHS میگوید در همین دوره انگشتان را آرام حرکت دهید و زانو را خم کنید. حرکت دادن خودِ مچ و مقدار وزن روی پا را جراح تعیین میکند.
بعد از عمل مچ پا کی میتوانم رانندگی کنم؟
AAOS دربارهی شکستگی مچ پای راست میگوید رانندگی احتمالاً از هفتهی ۹ تا ۱۲ ممکن میشود. برای عملهای دیگر زمان را از جراح بپرسید.
ورم مچ پا بعد از شروع تمرین بیشتر شده؛ نگران باشم؟
بعد از تمرین پا را بالا بگذارید. اما اگر ورم فقط در یک ساق است و با درد ضرباندار، قرمزی یا تیرهشدن پوست همراه است، طبق NHS ممکن است لخته باشد و باید فوراً معاینه شوید.
آیا اپلیکیشن توانبخشی جای فیزیوتراپی را میگیرد؟
نه. اپلیکیشن برای یادآوری و منظم ماندن مفید است، ولی جای معاینهی پزشک یا نظر فیزیوتراپیست را نمیگیرد. قبل از استفاده، با جراح یا فیزیوتراپیست خود مشورت کنید.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
مچ پا بعد از عمل هنوز سفت است یا ورم دارد؟
برای بررسی روند بهبودی و تنظیم برنامهی توانبخشی با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
