پاچنبری یا کلاب فوت ناهنجاری مادرزادی است که در آن پای نوزاد از بدو تولد کج و خمیده است و به داخل، بالا یا پایین اشاره میکند.
طبق آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) حدود ۱ نوزاد از هر ۱٬۰۰۰ تولد زنده پاچنبری دارد، در حدود نیمی از آنها هر دو پا درگیر است و پسرها دو برابر دخترها مبتلا میشوند.
دو خبر مهم برای پدر و مادر: این وضعیت در نوزادی درد ندارد، و با اینکه خودبهخود برطرف نمیشود، با درمان زودهنگام نتایج خوبی دارد.
در این مقاله توضیح میدهم پاچنبری چرا ایجاد میشود، چطور قبل و بعد از تولد تشخیص داده میشود، چه انواعی دارد و درمانش در کلیات چیست؛ جزئیات گچگیری را در مقالهی جداگانهی روش پونستی نوشتهام.
پاچنبری چیست و پای نوزاد مبتلا چه شکلی دارد؟
در پاچنبری، طبق Cleveland Clinic تاندونهای ساق و پا کوتاهتر و سفتتر از حد طبیعیاند و پا را به وضعیتی پیچخورده میکشند. StatPearls چهار جزء این تغییر شکل را برمیشمارد: گودی بیشازحد وسط پا، چرخش جلوی پا به داخل، چرخش پاشنه به داخل، و کشیدهشدن پاشنه به بالا بهطوری که پنجه رو به پایین میماند.
NHS میگوید پای مبتلا ممکن است خمیده باشد، به داخل، بالا یا پایین اشاره کند و وقتی بهآرامی حرکتش میدهید سفت و کشیده حس شود. Cleveland Clinic به چند نشانهی ظاهری دیگر هم اشاره میکند: پای لوبیاییشکل با چین عمیق در سمت داخل، قوس بلندتر از معمول، ساق کوچکتر، پای کوتاهتر و سفتی مچ. طبق StatPearls پای مبتلا اغلب از پای دیگر کوچکتر است و ساق کمحجمتر به نظر میرسد.
این تغییر شکل برای نوزاد دردناک نیست؛ هم AAOS و هم Cleveland Clinic این را صریح گفتهاند. مشکل از زمانی شروع میشود که کودک بخواهد روی پا بایستد، و همین است که درمان را پیش از آن زمان ضروری میکند.
| نوع پاچنبری | ویژگی | معنی برای درمان |
|---|---|---|
| وضعیتی | کجبودن پا که خودبهخود اصلاح میشود | طبق NHS درمانی نمیخواهد |
| منفرد (ایدیوپاتیک) | شایعترین نوع، حدود ۸۰ درصد؛ بیماری همراه ندارد | درمان استاندارد: روش پونستی و بریس |
| غیرمنفرد | حدود ۲۰ درصد؛ همراه آرتروگریپوز، اسپینا بیفیدا یا سندرم ژنتیکی | طبق AAOS ممکن است مقاومتر باشد و درمان طولانیتری بخواهد |
علت پاچنبری چیست؟
AAOS میگوید پژوهشگران هنوز علت دقیق پاچنبری را نمیدانند و Cleveland Clinic آن را ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی توصیف میکند. یعنی در بیشتر موارد نمیتوان یک اتفاق مشخص در بارداری را مقصر دانست.
سهم ژنتیک روشن است. طبق StatPearls در ۲۴٫۴ درصد موارد سابقهی خانوادگی وجود دارد، و اگر یکی از دوقلوهای همسان مبتلا باشد، در ۳۳ درصد موارد دیگری هم مبتلاست؛ این عدد در دوقلوهای غیرهمسان ۳ درصد است. AAOS هم خطر را در خانوادههایی که سابقهی پاچنبری دارند بیشتر میداند.
از عوامل محیطی، StatPearls میگوید سیگارکشیدن مادر و دیابت مادر قویترین ارتباط را با پاچنبری دارند. Cleveland Clinic مصرف مواد در بارداری، کمبود مایع آمنیوتیک و عفونت زیکا را هم جزو عوامل خطر میآورد، و StatPearls اشاره میکند که وضعیت جنین در رحم هم در منابع علمی مطرح شده است.
پاچنبری گاهی بخشی از یک بیماری زمینهای است. StatPearls میگوید در حدود ۲۰ درصد موارد همراه بیماریهایی مثل آرتروگریپوز، میلومننگوسل (نوعی اسپینا بیفیدا) یا سندرمهای ژنتیکی مثل تریزومی ۱۸ دیده میشود.
به همین دلیل معاینهی کامل نوزاد، نه فقط پا، بخشی از بررسی است؛ دربارهی بررسی لگن نوزاد هم دررفتگی مادرزادی لگن و کلاب فوت را بخوانید.
خیر. AAOS و Cleveland Clinic هر دو میگویند پاچنبری در دوران نوزادی درد ندارد. گچ و بریس هم وقتی درست انجام شوند نباید زخم ایجاد کنند؛ اگر قرمزی ماندگار، تاول یا زخم فشاری دیدید، با پزشک تماس بگیرید.
سونوگرافی بارداری به پاچنبری مشکوک است؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، پیش از تولد مسیر درمان را توضیح میدهد و بعد از تولد نوع و شدت پاچنبری را معاینه میکند.
پاچنبری چگونه تشخیص داده میشود: در سونوگرافی یا بعد از تولد؟
AAOS میگوید با اینکه تشخیص پاچنبری در بدو تولد گذاشته میشود، بسیاری از موارد اول در سونوگرافی دوران بارداری دیده میشوند. StatPearls هم میگوید پاچنبری اغلب در سونوگرافی روتین جنین قابل تشخیص است.
با این حال سونوگرافی تصویری از شکل پا است و سفتی آن را نمیسنجد. اینکه پای کج واقعاً پاچنبری است یا فقط وضعیتی، و آیا بیماری همراهی هست یا نه، با معاینهی بعد از تولد روشن میشود. پس اگر در سونوگرافی به پاچنبری شک شد، این یک هشدار برای برنامهریزی است، نه حکم نهایی دربارهی نوع و شدت.
بعد از تولد، Cleveland Clinic میگوید پاچنبری معمولاً در یکی از اولین معاینههای نوزاد دیده میشود. طبق NHS یک متخصص ارتوپدی کودکان معمولاً در چند هفتهی اول نوزاد را معاینه میکند و ممکن است سونوگرافی یا عکس رادیولوژی هم بخواهد.
برای سنجش شدت، پزشکان از امتیاز پیرانی استفاده میکنند که طبق StatPearls از ۰ تا ۶ است؛ امتیاز بالاتر یعنی گچهای بیشتر و احتمال بیشتر نیاز به آزادسازی تاندون آشیل.
انواع پاچنبری چه فرقی با هم دارند؟
پاچنبری وضعیتی: NHS میگوید گاهی نوزاد نشانههای پاچنبری را دارد ولی پا خودبهخود اصلاح میشود و هیچ درمانی نمیخواهد؛ این حالت را پاچنبری وضعیتی مینامند. در مقابل، پای مبتلا به پاچنبری واقعی طبق همان منبع هنگام حرکتدادن سفت و کشیده حس میشود.
پاچنبری منفرد (ایدیوپاتیک): شایعترین نوع است و طبق StatPearls حدود ۸۰ درصد موارد را تشکیل میدهد. نوزاد بیماری دیگری ندارد و علت مشخصی برای کجشدن پا پیدا نمیشود. درمان استاندارد آن روش پونستی است.
پاچنبری غیرمنفرد: حدود ۲۰ درصد موارد است و همراه بیماریهایی مثل آرتروگریپوز یا اسپینا بیفیدا دیده میشود. AAOS میگوید این نوع ممکن است به درمان مقاومتر باشد و به دورهی طولانیتری از درمان غیرجراحی نیاز داشته باشد.
پاچنبری را نباید با صافی کف پای کودکان یکی دانست؛ صافی کف پای کودک در بیشتر موارد طبیعی است و مسیر کاملاً متفاوتی دارد که در صافی کف پای کودکان: علائم، عوارض و درمان توضیح دادهام.
درمان پاچنبری در کلیات چگونه است؟
AAOS میگوید درمان بهتر است کمی بعد از تولد شروع شود، هرچند نوزادان بزرگتر هم با روش پونستی با موفقیت درمان شدهاند. در این روش پا هر هفته بهآرامی کشیده، در وضعیت اصلاحشدهتری قرار داده و گچ گرفته میشود؛ طبق AAOS در بیشتر نوزادان این مرحله حدود ۶ تا ۸ هفته طول میکشد. StatPearls نرخ اصلاح اولیه با این روش را ۹۸ درصد گزارش میکند.
در پایان گچگیری، بیشتر نوزادان به آزادسازی تاندون آشیل (تنوتومی) نیاز دارند؛ AAOS این نسبت را حدود ۹۰ درصد میداند. طبق AAOS این کار کوتاه با ابزاری بسیار نازک انجام میشود، برش آنقدر کوچک است که بخیه نمیخواهد، و گچ تازهای حدود ۳ هفته از تاندون در حال ترمیم محافظت میکند.
مراحل کامل را در درمان پاچنبری (Clubfoot) با روش پونستی نوشتهام.
بعد از اصلاح، بریس (دو کفش نرم متصل به یک میله) مهمترین بخش درمان است، چون پاچنبری تمایل به برگشت دارد. طبق AAOS بریس در ۳ ماه اول ۲۳ ساعت در روز و بعد حدود ۱۲ تا ۱۴ ساعت در روز (شب و خواب روزانه) پوشیده میشود و ادامهی آن دستکم ۳ تا ۴ سال مهم است؛ NHS پوشیدن شبانه را تا ۵ سالگی ذکر میکند.
پوشیدن منظم بریس بیشترین اثر را روی نتیجه دارد: طبق StatPearls عود در کودکانی که بریس را منظم میپوشند حدود ۶ درصد و در کودکانی که نمیپوشند تا ۸۰ درصد است.
روش جایگزین، روش فرانسوی است: طبق AAOS کشش روزانهی پا، بستن با نوار چسب مخصوص و آتل، با حدود سه جلسه در هفته نزد فیزیوتراپیست. بیشتر نوزادان بعد از ۳ ماه بهبود قابل توجهی دارند و برنامهی روزانه تا ۲ تا ۳ سالگی ادامه پیدا میکند؛ این روش هم ممکن است به تنوتومی آشیل نیاز داشته باشد.
جراحی بزرگتر برای وقتی است که تغییر شکل کامل اصلاح نشود یا برگردد. طبق AAOS بعد از چنین جراحیای، پین و گچ ۴ تا ۶ هفته میماند، سپس ۴ هفته گچ کوتاه، و کفش یا بریس مخصوص تا یک سال یا بیشتر استفاده میشود.
پاچنبری درمانشده در بزرگسالی چه وضعی دارد؟
بیشتر کودکانی که درست درمان میشوند، پای کارآمدی دارند. Cleveland Clinic میگوید با درمان زودهنگام، کودکان نتایج خوبی میگیرند و میتوانند راه بروند، بدوند و ورزش کنند؛ StatPearls نتیجهی خوب تا عالی در بلندمدت را در ۷۸ درصد بیماران گزارش میکند. یعنی نتیجه برای اغلب کودکان خوب است، ولی برای همه تضمینشده نیست.
والدین بهتر است از قبل بدانند پای درمانشده کاملاً مثل پای دیگر نمیشود. طبق AAOS پای مبتلا معمولاً ۱ تا ۱٫۵ سایز کوچکتر است، عضلات ساق همان سمت کوچکتر میمانند و آن پا ممکن است کمی کوتاهتر از پای سالم باشد. دانستن این نکته از ابتدا، نگرانیهای سالهای بعد را کم میکند.
اگر پاچنبری درمان نشود چه اتفاقی میافتد؟
Cleveland Clinic صریح میگوید پاچنبری خودبهخود از بین نمیرود. طبق AAOS کودکی که درمان نشود، بهجای کف پا روی لبهی بیرونی پا راه میرود، پینههای دردناک پیدا میکند، نمیتواند کفش بپوشد و درد پا تا آخر عمر فعالیتش را محدود میکند. Cleveland Clinic عفونت پا و آرتروز را هم به این فهرست اضافه میکند.
عود بعد از درمان هم به همان مسیر برمیگردد. AAOS میگوید اگر بریس طبق دستور پوشیده نشود، احتمال برگشت پاچنبری زیاد است. پس چرخش دوبارهی پا به داخل یا راهرفتن روی لبهی بیرونی پا را باید زود به پزشک نشان داد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر در سونوگرافی بارداری به پاچنبری شک شده، همان دوران بارداری وقت خوبی برای مشاوره با ارتوپد است تا بعد از تولد زمان از دست نرود. اگر پای نوزاد بعد از تولد کج به نظر میرسد، معاینه را به هفتههای اول بسپارید؛ AAOS شروع درمان را ترجیحاً کمی بعد از تولد میداند.
در دورهی گچ و بریس هم این موارد تماس با پزشک را لازم میکنند: تاول، زخم یا قرمزی ماندگار روی پوست، لیزخوردن پاشنه از داخل کفش بریس، سختی ادامهی ساعتهای بریس، و هر نشانهای از برگشت چرخش پا به داخل. بریس را هرگز خودسرانه قطع نکنید.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
پدر و مادری که با جواب سونوگرافی به مطب میآیند، معمولاً اولین سؤالشان این است که «بچهام راه میرود؟». جوابم این است که درمان پاچنبری دو نیمه دارد: چند هفته گچگیری که کار ماست، و چند سال بریس که کار خانواده است. نیمهی دوم را کسی جز شما نمیتواند انجام دهد و بیشترین اثر را روی نتیجه دارد.
پرسشهای متداول
آیا پاچنبری ارثی است؟
ژنتیک نقش دارد ولی تنها عامل نیست. طبق StatPearls در ۲۴٫۴ درصد موارد سابقهی خانوادگی وجود دارد و AAOS خطر را در خانوادههای دارای سابقه بیشتر میداند؛ با این حال علت دقیق هنوز روشن نیست.
آیا پاچنبری را در سونوگرافی بارداری میشود دید؟
بله. AAOS میگوید بسیاری از موارد اول در سونوگرافی بارداری دیده میشوند، ولی تشخیص قطعی و تعیین نوع و شدت با معاینهی بعد از تولد انجام میشود.
پاچنبری خفیف خودش خوب میشود؟
پاچنبری وضعیتی طبق NHS خودبهخود اصلاح میشود. اما پاچنبری واقعی، حتی اگر خفیف به نظر برسد، طبق Cleveland Clinic خودبهخود برطرف نمیشود و باید معاینه و درمان شود.
کفش و بریس پاچنبری تا چند سالگی پوشیده میشود؟
طبق AAOS بریس ۳ ماه اول ۲۳ ساعت در روز و بعد شبها و هنگام خواب روز، دستکم ۳ تا ۴ سال پوشیده میشود؛ NHS تا ۵ سالگی را ذکر میکند. مدت دقیق را پزشک معالج تعیین میکند.
اگر بریس را نپوشیم چه میشود؟
احتمال برگشت پاچنبری زیاد است. طبق StatPearls عود با پوشیدن منظم بریس حدود ۶ درصد و بدون آن تا ۸۰ درصد است.
کودکی که پاچنبری داشته میتواند ورزش کند؟
طبق Cleveland Clinic کودکانی که زود درمان میشوند معمولاً میتوانند راه بروند، بدوند و ورزش کنند. پای درمانشده ممکن است کمی کوچکتر و ساق همان سمت کمحجمتر باشد.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
فرزندتان در دورهی بریس است و نگران برگشت پاچنبری هستید؟
برای معاینهی پیگیری و بررسی بریس با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
