کشکک زانو در شیاری روی استخوان ران میلغزد و همانجا میماند. وقتی از این شیار بیرون میزند، به آن ناپایداری کشکک میگویند که میتواند به دررفتگی مکرر و درد جلوی زانو منجر شود. نکتهای که بیمار باید بداند: بعد از اولین دررفتگی، درمان معمولاً بدون جراحی است و جراحی وقتی مطرح میشود که ماجرا تکرار شود. در ادامه میبینید چه کسانی بیشتر در خطرند، احتمال تکرار چقدر است، و بازسازی رباط MPFL برای چه کسی انجام میشود.
کشکک چطور از جای خودش بیرون میزند؟
کشکک عضلات جلوی ران را به استخوان ساق وصل میکند و در شیاری به نام تروکلئا مینشیند. تا وقتی در این شیار بماند، راهرفتن و نشستن و دویدن بدون مشکل انجام میشود.
دررفتگی معمولاً در یک حرکت بدون برخورد اتفاق میافتد: چرخش ناگهانی، پیچخوردن یا فرود بد. ضربهی مستقیم به کشکک هم میتواند آن را از جا بیرون بیندازد.
اما چرا در بعضی افراد این اتفاق راحتتر میافتد؟ چند عامل ساختاری وجود دارد که جدولشان را در ادامه آوردهایم — از آسیب رباط MPFL تا کمعمقبودن خود شیار.
| عامل | چه میکند | آیا با تمرین درست میشود؟ |
|---|---|---|
| آسیب رباط MPFL | نگهدارندهی اصلی کشکک از کار میافتد | نه — بازسازی جراحی مطرح است |
| شیار کمعمق (دیسپلازی تروکلئا) | کشکک جای محکمی برای نشستن ندارد | نه — ساختاری است |
| زانوی ضربدری | زاویه Q را زیاد میکند | تا حدی، بسته به سن |
| ضعف عضلات ران | کنترل مسیر کشکک کم میشود | بله — هدف اصلی فیزیوتراپی |
| چاقی | خطر و نرخ تکرار را بالا میبرد | بله — بخشی از درمان |
چه کسانی بیشتر در خطرند؟
این عارضه سن و جنس مشخصی دارد: بیشتر بیماران ۱۰ تا ۱۶ ساله و دختر هستند. دررفتگی کشکک بیشتر در دههی دوم و سوم زندگی دیده میشود.
عدد شیوع تفاوت را روشن میکند: در کل جمعیت حدود ۵٫۸ در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر، ولی در گروه سنی ۱۰ تا ۱۷ سال این عدد به ۲۹ در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر میرسد — یعنی حدود پنج برابر.
ورزشکاران دختر نوجوان و افراد دارای چاقی بیشتر در معرضاند. همچنین بیماران زیر ۱۶ سال نرخ تکرار بالاتری دارند.
نرخ تکرار پس از درمان غیرجراحی تا ۱۵ تا ۴۴ درصد گزارش شده است. اگر دو بار یا بیشتر دررفتگی داشته باشید، احتمال تکرار حدود ۵۰ درصد است — و همینجاست که گفتوگو دربارهی جراحی جدی میشود.
کشکک زانویتان از جا در رفته است؟
برای معاینه و بررسی احتمال تکرار وقت بگیرید.
زاویه Q چیست و چه ربطی به کشکک دارد؟
زاویه Q زاویهای است بین راستای عضلهی چهارسر ران و تاندون کشکک. هرچه این زاویه بیشتر باشد، نیرویی که کشکک را به سمت بیرون میکشد بیشتر است.
سه ناهماهنگی استخوانی میتوانند این زاویه را زیاد کنند: چرخش داخلی استخوان ران، زانوی ضربدری (ژنو والگوم) و چرخش خارجی درشتنی همراه با کف پای صاف. وقتی هر سه با هم باشند، در متون تخصصی به آن «سندرم ناهمراستایی» میگویند.
عامل ساختاری مهم دیگر دیسپلازی تروکلئا است: شیاری که کشکک باید در آن بنشیند بیش از حد کمعمق است. این یکی با تمرین درست نمیشود و در تصمیم دربارهی جراحی نقش تعیینکننده دارد.
علائم و روش تشخیص
شایعترین شکایتها: حس اینکه کشکک میخواهد از جا در برود یا به کنار بلغزد، درد جلوی زانو، و حس خالیکردن زانو هنگام چرخش یا بالا رفتن از پله.
خودِ دررفتگی معمولاً واضح است — کشکک به سمت بیرون جابهجا میشود و گاهی خودبهخود سر جایش برمیگردد. نکتهی مهم اینکه دررفتگی اغلب به زیر کشکک و انتهای استخوان ران آسیب میزند و همین میتواند بعدها به درد و آرتروز منجر شود.
تشخیص با معاینه شروع میشود و با تصویربرداری کامل میشود؛ هدف این است که مشخص شود ناپایداری از رباط میآید، از شکل شیار، یا از ناهمراستایی کل اندام.
اولین دررفتگی: درمان بدون جراحی
برای اولین دررفتگی، پزشک معمولاً درمان غیرجراحی را توصیه میکند: تمرینهای تقویتی و بریس، با بازگشت تدریجی به ورزش.
هدف تمرینها تقویت عضلات ران است تا کشکک در راستای درست بماند. دوچرخهسواری اغلب بخشی از برنامهی فیزیوتراپی است. بریس نگهدارنده هم ممکن است تجویز شود.
بازهی زمانی واقعبینانه: هدف این است که ظرف ۱ تا ۳ ماه به فعالیتهای عادی برگردید.
اما یک عدد را باید بدانید: نرخ تکرار پس از درمان غیرجراحی تا ۱۵ تا ۴۴ درصد گزارش شده، و کسی که دو بار یا بیشتر دررفتگی داشته، حدود ۵۰ درصد احتمال تکرار دارد.
جراحی MPFL چه زمانی و برای چه کسی؟
رباط پاتلوفمورال داخلی (MPFL) اصلیترین نگهدارندهای است که جلوی جابهجایی کشکک به سمت بیرون را میگیرد. وقتی این رباط آسیب میبیند، بازسازیاش گزینهی اصلی است.
بازسازی MPFL معمولاً برای کسی مطرح میشود که ناپایداری تکرارشونده دارد و در عین حال ناهمراستایی شدید یا دیسپلازی تروکلئا ندارد. اگر مشکل از شکل استخوان باشد، فقط ترمیم رباط کافی نیست.
در این جراحی از تاندون خود بیمار بهعنوان پیوند استفاده میشود؛ تاندونهای گراسیلیس و سمیتندینوسوس رایجترین انتخاباند. محل اتصال روی استخوان ران نقطهی مشخصی دارد که دقت در آن، نتیجهی جراحی را تعیین میکند.
جراحی معمولاً برای دررفتگیهای اول با ریسک بسیار بالا، یا بیمارانی که دررفتگی مکرر دارند در نظر گرفته میشود. برنامهی بازتوانی پس از عمل را در مقالهی بازتوانی پس از جراحی بازسازی MPFL آوردهایم.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
بلافاصله بعد از هر دررفتگی کشکک — حتی اگر خودبهخود سر جایش برگشته باشد. آسیب زیر کشکک ممکن است دیده نشود ولی بعداً خودش را نشان بدهد.
این نشانهها را هم جدی بگیرید: تکرار حس خالیکردن زانو، دردی که با بالا رفتن از پله یا نشستن طولانی بیشتر میشود، و تورمی که پس از یک چرخش ناگهانی پیدا شده است.
اگر درد جلوی زانو دارید ولی هرگز دررفتگی نداشتهاید، ممکن است مسئله چیز دیگری باشد؛ تفاوتش را در سندرم درد پاتلوفمورال توضیح دادهایم.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
پرسش اصلی بعد از اولین دررفتگی این نیست که «جراحی کنیم یا نه»، بلکه این است که «چرا این اتفاق افتاد». اگر علت ضعف عضلانی باشد، تمرین جواب میدهد؛ اگر شکل استخوان باشد، تمرین هرقدر هم درست انجام شود آن را عوض نمیکند.
پرسشهای متداول
بعد از دررفتگی کشکک حتماً باید جراحی کرد؟
نه. برای اولین دررفتگی معمولاً درمان غیرجراحی با تمرین و بریس توصیه میشود و نتیجهی خوبی دارد. جراحی بیشتر برای دررفتگی تکرارشونده یا موارد اول با ریسک بسیار بالا مطرح است.
چقدر طول میکشد به فعالیت عادی برگردم؟
با درمان غیرجراحی هدف این است که ظرف ۱ تا ۳ ماه به فعالیتهای عادی برگردید. بازگشت به ورزش تدریجی و زیر نظر برنامهی فیزیوتراپی انجام میشود.
احتمال اینکه دوباره در برود چقدر است؟
پس از درمان غیرجراحی، نرخ تکرار تا ۱۵ تا ۴۴ درصد گزارش شده است. اگر سابقهی دو دررفتگی یا بیشتر داشته باشید، احتمال تکرار حدود ۵۰ درصد است.
چرا در دخترهای نوجوان بیشتر دیده میشود؟
بیشتر بیماران ۱۰ تا ۱۶ ساله و دختر هستند. در گروه سنی ۱۰ تا ۱۷ سال شیوع حدود ۲۹ در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر است، در حالی که در کل جمعیت حدود ۵٫۸ در هر ۱۰۰٬۰۰۰ نفر است.
زاویه Q زیاد را میشود با ورزش کم کرد؟
زاویه Q از شکل استخوانها میآید و با تمرین عوض نمیشود. آنچه تمرین میتواند بهبود بدهد، کنترل عضلانی مسیر کشکک است که بخش مهمی از درمان است.
جراحی MPFL برای چه کسی مناسب نیست؟
وقتی مشکل اصلی ناهمراستایی شدید اندام یا دیسپلازی تروکلئا باشد، فقط بازسازی رباط کافی نیست و باید اصلاح استخوانی هم در نظر گرفته شود.
در جراحی MPFL از چه پیوندی استفاده میشود؟
معمولاً از تاندون خود بیمار؛ تاندونهای گراسیلیس و سمیتندینوسوس رایجترین انتخاب هستند.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
دررفتگی کشکک تکرار شده است؟
برای بررسی گزینههای جراحی و بازتوانی تماس بگیرید.
منابع
