رادیولوژی مچ پا: عکس، سی‌تی، ام‌آرآی یا سونوگرافی؟

فهرست مطالب

تصویربرداری مچ پا بسته به نوع آسیب فرق می‌کند: در بیشتر پیچ‌خوردگی‌ها و آسیب‌های حاد، اول عکس رادیولوژی ساده گرفته می‌شود تا شکستگی رد شود؛ اگر درد و تورم علی‌رغم درمان چند هفته ادامه داشت یا پزشک به آسیب رباط، تاندون یا غضروف مشکوک بود، نوبت به ام‌آرآی یا سونوگرافی می‌رسد، و سی‌تی اسکن برای بررسی دقیق‌تر استخوان در شکستگی‌های پیچیده یا آرتروز مچ پا کنار گذاشته می‌شود.

طبق OrthoInfo (آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا)، بیشتر پیچ‌خوردگی‌های مچ پا با شرح‌حال و معاینه‌ی بالینی تشخیص داده می‌شوند، نه با تصویربرداری؛ پزشک فقط وقتی به شکستگی یا آسیب همراه شک کند، عکس یا اسکن درخواست می‌کند.

در ادامه چهار روش اصلی تصویربرداری مچ پا — عکس ساده، سی‌تی اسکن، ام‌آرآی و سونوگرافی — و کاربرد هرکدام را کنار هم مقایسه می‌کنم.

اول عکس ساده یا ام‌آرآی؟

برای آسیب حاد و تازه‌ی مچ پا، پزشکان معمولاً از قوانین بالینی اتاوا (Ottawa Ankle Rules) برای تصمیم‌گیری درباره‌ی نیاز به عکس رادیولوژی استفاده می‌کنند.

طبق MDCalc، اگر درد در ناحیه‌ی قوزک باشد و یکی از این دو هم وجود داشته باشد — حساسیت استخوانی در ۶ سانتی‌متر انتهایی لبه‌ی پشتی یا نوک قوزک خارجی (فیبولا) یا داخلی (تیبیا)، یا ناتوانی در برداشتن ۴ قدم بلافاصله بعد از آسیب — عکس رادیولوژی لازم است.

MDCalc این قانون را «حساس» توصیف می‌کند؛ یعنی برای این طراحی شده که شکستگی مهم از دست نرود، حتی اگر گاهی عکسی گرفته شود که شکستگی نشان ندهد.

طبق OrthoInfo، تشخیص پیچ‌خوردگی مچ پا بیشتر بر پایه‌ی نحوه‌ی آسیب، علائم و معاینه‌ی بالینی است. پزشک وقتی به شکستگی مشکوک باشد یا بخواهد استخوان‌های مچ و کف پا را بررسی کند، عکس رادیولوژی درخواست می‌کند؛ چون درد، کبودی و تورم پیچ‌خوردگی شدید می‌تواند شبیه شکستگی باشد و این دو را فقط از روی ظاهر نمی‌توان از هم جدا کرد.

ام‌آرآی برای پیچ‌خوردگی معمولی لازم نیست. OrthoInfo سه حالت را برای درخواست ام‌آرآی نام می‌برد: بررسی رباط، غضروف و تاندونی که در عکس ساده دیده نمی‌شوند؛ شک به «پیچ‌خوردگی بالای مچ» (آسیب رباط بین دو استخوان ساق پا)؛ و دردی که با وجود درمان محافظه‌کارانه بیش از ۶ تا ۸ هفته ادامه دارد.

جدول زیر چهار روش تصویربرداری مچ پا را از نظر بهترین کاربرد، اشعه، زمان و محدودیت کنار هم مقایسه می‌کند:

روش بهترین کاربرد اشعه زمان تقریبی محدودیت
عکس رادیولوژی رد شکستگی، بررسی استخوان دارد (کم) چند دقیقه رباط، تاندون و غضروف را نشان نمی‌دهد
سی‌تی اسکن شکستگی پیچیده، مکان‌یابی مفصل دردناک در آرتروز دارد ۱۰ تا ۲۰ دقیقه بافت نرم را مثل ام‌آرآی دقیق نشان نمی‌دهد
ام‌آرآی رباط، تاندون، غضروف، ضایعه‌ی استخوانی-غضروفی تالوس ندارد (میدان مغناطیسی) ۱۵ دقیقه تا ۱ ساعت فلز/پیس‌میکر داخل بدن باید اعلام شود؛ ترس از فضای بسته
سونوگرافی التهاب تاندون، بی‌ثباتی مچ پا، بررسی زنده و پویا ندارد ۱۰ تا ۴۵ دقیقه داخل مفصل و استخوان را مثل ام‌آرآی کامل نشان نمی‌دهد
پزشک رادیولوژیست در حال نشان‌دادن عکس رادیولوژی مچ پا به بیمار در اتاق تصویربرداری
انتخاب بین عکس ساده، سی‌تی اسکن، ام‌آرآی و سونوگرافی به نوع و مدت آسیب مچ پا بستگی دارد.

عکس رادیولوژی چه چیزی را نشان می‌دهد و چه چیزی را نه

عکس رادیولوژی ساختارهای متراکم مثل استخوان را نشان می‌دهد و طبق OrthoInfo، اولین ابزار برای بررسی استخوان‌های مچ و کف پا و رد شکستگی است.

محدودیت اصلی عکس ساده این‌جاست: رباط، تاندون و غضروف در آن دیده نمی‌شوند. به همین دلیل عکس رادیولوژی پارگی رباط مچ پا را معمولاً نشان نمی‌دهد، حتی اگر آسیب جدی باشد. OrthoInfo تأکید می‌کند پیچ‌خوردگی شدید می‌تواند درد، کبودی و تورمی شبیه شکستگی ایجاد کند، در حالی که استخوان سالم است و عکس طبیعی می‌ماند.

در مواردی که پزشک به بی‌ثباتی مچ پا به‌خاطر پارگی رباط شک کند، از «عکس استرس» (Stress X-ray) هم استفاده می‌شود؛ مچ پا در جهت‌های مختلف و به‌شکل کنترل‌شده تحت فشار قرار می‌گیرد تا حرکت غیرطبیعی مفصل ثبت شود.

iعکس رادیولوژی‌ام طبیعی است؛ یعنی آسیبی ندارم؟

نه لزوماً. عکس ساده فقط استخوان را نشان می‌دهد. طبق OrthoInfo، اگر با وجود عکس طبیعی، درد و تورم بیش از ۶ تا ۸ هفته ادامه داشته باشد، این یکی از دلایلی است که پزشک ام‌آرآی برای بررسی رباط، تاندون و غضروف درخواست می‌کند.

عکس رادیولوژی مچ پایتان طبیعی است ولی هنوز درد دارید؟

دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه مشخص می‌کند به سونوگرافی یا ام‌آرآی نیاز دارید یا نه.

سی تی اسکن مچ پا کِی لازم است؟

طبق معیارهای مناسبت‌سنجی کالج رادیولوژی آمریکا (ACR) که در RadiologyInfo.org منتشر شده، در درد مزمن مچ پا (دردی که ۶ هفته یا بیشتر طول کشیده) عکس ساده معمولاً تنها تصویربرداری لازم است؛ اما وقتی بیمار آرتروز مچ پا دارد و باید مشخص شود کدام مفصل درد را ایجاد می‌کند، سی‌تی اسکن یا ام‌آرآی بدون کنتراست برای مکان‌یابی همان مفصل مناسب است.

یک مطالعه‌ی منتشرشده در PMC درباره‌ی نقش سی‌تی در شکستگی‌های مچ پای بزرگسالان می‌گوید سی‌تی معمولاً برای برنامه‌ریزی قبل از جراحیِ شکستگی‌ای که به آن شک هست ولی در عکس دیده نشده، یا برای علائمی که بعد از یک عکس رادیولوژی طبیعی ادامه پیدا کرده، درخواست می‌شود.

دستگاه سی‌تی اسکن در بیمارستان با تخت آماده برای بررسی مچ پای بیمار
سی‌تی اسکن بیشتر برای شکستگی‌های پیچیده‌ی مچ پا و مکان‌یابی مفصل دردناک در آرتروز به کار می‌رود.

ام‌آرآی مچ پا برای چه آسیب‌هایی

ام‌آرآی برخلاف عکس و سی‌تی، بافت نرم را با جزئیات بالا نشان می‌دهد. طبق ACR (RadiologyInfo.org)، وقتی مشکلی مثل ضایعه‌ی استخوانی-غضروفی تالوس، بیماری تاندون یا بی‌ثباتی مچ پا مطرح باشد و در عکس ساده دیده نشود، ام‌آرآی بدون کنتراست وریدی روش مناسبی برای بررسی است. جزئیات این نوع آسیب استخوان و غضروف را در نقص غضروف تالوس نوشته‌ام.

OrthoInfo همین کاربرد را برای پیچ‌خوردگی تأیید می‌کند: ام‌آرآی رباط، غضروف و تاندون‌های اطراف مچ پا را نشان می‌دهد؛ چیزی که عکس ساده نمی‌تواند.

طبق NHS، ام‌آرآی معمولاً ۱۵ دقیقه تا ۱ ساعت طول می‌کشد. پیش از آن باید هر وسیله‌ی فلزی مثل زیورآلات را درآورید و اگر پیس‌میکر، کلیپس جراحی یا هر قطعه‌ی فلزی داخل بدن دارید، حتماً به کادر درمان اطلاع دهید. اگر از فضای بسته می‌ترسید (کلاستروفوبیا)، NHS توصیه می‌کند پیش از نوبت با پرسنل صحبت کنید تا در صورت نیاز دارویی آرام‌بخش برایتان در نظر بگیرند.

اگر همراه با مشکل مچ پا، شک به هالوکس والگوس (قوز شست پا) هم دارید، نقش ام‌آرآی در آن مشکل جدا بررسی می‌شود؛ در ام‌آرآی در تشخیص هالوکس والگوس و آسیب مچ پا نوشته‌ام.

بیمار روی تخت دستگاه ام‌آرآی دراز کشیده و تکنسین رادیولوژی مچ پای او را برای اسکن آماده می‌کند
ام‌آرآی برای بررسی رباط، تاندون، غضروف و ضایعات پنهان مچ پا کاربرد دارد و اشعه ندارد.

سونوگرافی مچ پا چه چیزی را نشان می‌دهد؟

طبق ACR (RadiologyInfo.org)، سونوگرافی یکی از دو گزینه‌ی مناسب — در کنار ام‌آرآی — برای بررسی التهاب تاندون و بی‌ثباتی مچ پا ناشی از آسیب رباط است؛ چون تصویر را به‌صورت زنده و بدون نیاز به اشعه نشان می‌دهد.

پزشک در حال انجام سونوگرافی مچ پای بیمار با ژل و پروب اولتراسوند در مطب
سونوگرافی بدون اشعه است و برای بررسی زنده‌ی تاندون و رباط مچ پا کاربرد دارد.

عکس رادیولوژی مچ پای سالم چه شکلی است؟

طرح آناتومیک مقایسه‌ی مچ پای سالم و شکستگی قوزک بیرونی در نمای رادیولوژی
طرح آناتومیک (نه عکس رادیولوژی واقعی): سمت راست مچ پای سالم با خط استخوانی پیوسته و فاصله‌ی مفصلی یکنواخت؛ سمت چپ شکستگی قوزک بیرونی که پیوستگی خط نازک‌نی را قطع کرده است. دایره‌ها نقاطی را نشان می‌دهند که پزشک در عکس بررسی می‌کند.

در یک عکس رادیولوژی سالمِ مچ پا، سه استخوان قاب مفصل را می‌سازند: درشت‌نی (تیبیا) از بالا و داخل، نازک‌نی (فیبولا) از بیرون، و قاپ (تالوس) زیر آن‌ها. این قاب را «مورتیس» می‌نامند.

چیزی که چشم پزشک اول سراغش می‌رود، فاصله‌ی مفصلی است: در مچ پای سالم، فاصله‌ی بین تالوس و استخوان‌های بالایش در همه‌ی نقاط یکنواخت است — نه از داخل بازتر است نه از بیرون. خطوط استخوان هم پیوسته‌اند و جایی شکسته یا پله‌دار نمی‌شوند.

یک نکته‌ی مهم که باعث سوءتفاهم می‌شود: عکس سالم یعنی استخوان سالم است، نه اینکه مچ پا سالم است. همان‌طور که بالاتر آمد، رباط و تاندون در عکس ساده اصلاً دیده نمی‌شوند.

عکس رادیولوژی مچ پای شکسته و دررفته چه فرقی با سالم دارد؟

دو نشانه در عکس، شکستگی و دررفتگی را از حالت سالم جدا می‌کند:

خط شکستگی. پیوستگیِ خطِ استخوان جایی قطع می‌شود. شایع‌ترین محلش در مچ پا، قوزک بیرونی (انتهای نازک‌نی) است. گاهی شکستگی مویی است و در عکس اول دیده نمی‌شود؛ به همین دلیل اگر درد نقطه‌ای روی استخوان ادامه داشته باشد، پزشک ممکن است عکس را تکرار کند.

به‌هم‌خوردن فاصله‌ی مفصلی. در دررفتگی و در بعضی شکستگی‌ها، تالوس از جای خود جابه‌جا می‌شود و فاصله‌ی مفصلی دیگر یکنواخت نیست — یک طرف بازتر از طرف دیگر می‌شود. همین نایکنواختی است که به پزشک می‌گوید مفصل بی‌ثبات شده و فقط یک شکستگی ساده در کار نیست.

تشخیص اینکه کدام الگو در عکس شماست، کار پزشک است. مقایسه‌ی عکس خودتان با تصویرهای اینترنتی نتیجه‌ی قابل‌اعتمادی نمی‌دهد، چون زاویه‌ی عکس‌برداری و سن فرد شکل استخوان‌ها را عوض می‌کند.

تفسیر عکس رادیولوژی مچ پا: پزشک به چه چیزی نگاه می‌کند؟

ترتیبی که پزشک عکس مچ پا را می‌خواند، تقریباً همیشه یکی است:

اول خطوط استخوان را دنبال می‌کند تا ببیند جایی قطع یا پله‌دار شده است. بعد یکنواختی فاصله‌ی مفصلی را در کل قاب مورتیس می‌سنجد. سپس هم‌راستایی را بررسی می‌کند: آیا تالوس دقیقاً زیر درشت‌نی نشسته یا جابه‌جا شده. و در آخر بافت نرم اطراف را نگاه می‌کند؛ تورم موضعی گاهی تنها سرنخِ آسیبی است که خودش در عکس دیده نمی‌شود.

اگر این چهار مورد طبیعی باشند ولی درد و تورم ادامه داشته باشد، نوبت به ام‌آرآی یا سونوگرافی می‌رسد — چون مشکل به احتمال زیاد در رباط یا تاندون است، نه در استخوان.

آمادگی و ایمنی رادیولوژی مچ پا

برای ام‌آرآی، NHS تأکید می‌کند باید پیش از نوبت درباره‌ی هر وسیله‌ی فلزی داخل بدن — از پیس‌میکر تا کلیپس جراحی و دندان — و همچنین بارداری یا شیردهی دقیق اطلاع دهید، چون میدان مغناطیسی دستگاه می‌تواند با قطعات فلزی تداخل کند. اگر از فضای بسته می‌ترسید (کلاستروفوبیا)، NHS توصیه می‌کند پیش از نوبت با پرسنل صحبت کنید.

برای عکس رادیولوژی و سی‌تی اسکن، مهم‌ترین نکته اطلاع‌دادن درباره‌ی بارداری یا احتمال آن به پزشک است؛ جزئیات ایمنی تصویربرداری در دوران بارداری را در پا در بارداری: درد، تورم و ایمنی عکس رادیولوژی نوشته‌ام.

برای سونوگرافی آمادگی خاصی لازم نیست.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

طبق OrthoInfo، اگر بعد از چند هفته درمان خانگی مچ پا هنوز متورم یا دردناک است، یا نمی‌توانید وزن‌تان را روی آن بیندازید، باید توسط پزشک معاینه شوید تا شکستگی یا پارگی شدید رباط رد شود. برای فهرست کامل‌تر نشانه‌های خطرناک بعد از پیچ‌خوردگی، چه زمانی باید نگران پیچ خوردگی مچ پا باشیم را ببینید.

اگر بعد از عکس رادیولوژی طبیعی، درد بیش از ۶ تا ۸ هفته ادامه دارد، OrthoInfo همین بازه‌ی زمانی را دلیلی برای درخواست ام‌آرآی می‌داند؛ یعنی وقت مناسبی برای مراجعه‌ی دوباره و پیگیری با پزشک است، نه صبرکردن بیشتر.

🩺

نظر دکتر علیرضا صحرانورد

جراح ارتوپدی پا و مچ پا

خیلی از بیمارانی که با عکس رادیولوژی طبیعی به مطب می‌آیند، فکر می‌کنند چون شکستگی نبوده، مشکلی هم نیست. اما رباط، تاندون و غضروف در عکس ساده دیده نمی‌شوند. وقتی معاینه با علائم آسیب رباطی هم‌خوانی داشته باشد، ام‌آرآی یا سونوگرافی را برای دیدن همان بافتی درخواست می‌کنم که عکس نمی‌تواند نشان بدهد؛ انتخاب روش تصویربرداری باید بر اساس معاینه باشد، نه فقط درخواست بیمار.

پرسش‌های متداول

عکس مچ پای سالم با عکس مچ پای شکسته چه فرقی دارد؟

در عکس سالم، خطوط استخوان پیوسته‌اند و فاصله‌ی مفصلی دور تا دور یکنواخت است. در شکستگی، پیوستگی خط استخوان قطع می‌شود؛ و در دررفتگی، فاصله‌ی مفصلی یکنواختی‌اش را از دست می‌دهد و یک طرف بازتر می‌شود.

آیا دررفتگی مچ پا در عکس رادیولوژی مشخص می‌شود؟

بله. دررفتگی یعنی تالوس از جای خود جابه‌جا شده و این جابه‌جایی در عکس ساده دیده می‌شود. ولی عکس نشان نمی‌دهد کدام رباط پاره شده است؛ برای آن ام‌آرآی یا سونوگرافی لازم است.

آیا عکس رادیولوژی پارگی رباط مچ پا را نشان می‌دهد؟

معمولاً نه. طبق OrthoInfo، عکس رادیولوژی فقط ساختارهای متراکم مثل استخوان را نشان می‌دهد و رباط، تاندون و غضروف در آن دیده نمی‌شوند. برای بررسی پارگی رباط باید سونوگرافی یا ام‌آرآی درخواست شود.

سی‌تی اسکن مچ پا چه زمانی لازم است؟

طبق یک مطالعه در PMC و معیارهای ACR (RadiologyInfo.org)، سی‌تی اسکن بیشتر برای شکستگی‌های پیچیده‌ی استخوانی، برنامه‌ریزی قبل از جراحی، شک به شکستگی پنهان یا علائم پایدار بعد از عکس طبیعی به کار می‌رود، نه برای پیچ‌خوردگی ساده.

ام‌آرآی مچ پا چقدر طول می‌کشد؟

طبق NHS، ام‌آرآی معمولاً بین ۱۵ دقیقه تا ۱ ساعت طول می‌کشد؛ زمان دقیق به ناحیه‌ای که بررسی می‌شود و نیاز به کنتراست بستگی دارد.

آیا سونوگرافی برای بررسی رباط و تاندون مچ پا کاربرد دارد؟

بله. طبق ACR (RadiologyInfo.org)، سونوگرافی یکی از دو گزینه‌ی مناسب — در کنار ام‌آرآی — برای بررسی التهاب تاندون و بی‌ثباتی مچ پا ناشی از آسیب رباط است.

با فلز یا پیس‌میکر داخل بدن می‌توانم ام‌آرآی مچ پا بگیرم؟

باید حتماً پیش از نوبت به کادر درمان اطلاع دهید. NHS تأکید می‌کند وجود پیس‌میکر، کلیپس جراحی یا هر قطعه‌ی فلزی می‌تواند با میدان مغناطیسی دستگاه ام‌آرآی تداخل داشته باشد و گاهی همین موضوع روش را عوض می‌کند.

اگر باردار باشم، تصویربرداری مچ پا برایم امن است؟

طبق NHS، پیش از عکس رادیولوژی یا سی‌تی اسکن باید بارداری یا احتمال آن را حتماً اعلام کنید تا پزشک روش امن‌تری مثل سونوگرافی یا ام‌آرآی را در نظر بگیرد. جزئیات بیشتر در بخش «آمادگی و ایمنی» همین مقاله آمده است.

آیا هر پیچ‌خوردگی مچ پا نیاز به تصویربرداری دارد؟

نه. طبق OrthoInfo، بیشتر پیچ‌خوردگی‌ها با معاینه‌ی بالینی تشخیص داده می‌شوند. طبق قوانین اتاوا (MDCalc)، عکس رادیولوژی فقط وقتی لازم است که حساسیت استخوانی در نواحی مشخصی از قوزک وجود داشته باشد یا فرد نتواند بلافاصله بعد از آسیب ۴ قدم راه برود.

سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک می‌شود.

ثبت سؤال

نمی‌دانید عکس ساده کافی است یا ام‌آرآی لازم دارید؟

با معاینه‌ی مچ پا توسط دکتر علیرضا صحرانورد، روش تصویربرداری درست را انتخاب می‌کنید و از تست اضافه یا تشخیص ناقص جلوگیری می‌شود.

منابع

  1. Ottawa Ankle Rule Calculator — MDCalc
  2. Chronic Ankle Pain (ACR Appropriateness Criteria) — RadiologyInfo.org
  3. Sprained Ankle — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
  4. Role of CT in Adult Ankle Fracture Imaging — PMC, NCBI
  5. MRI scan — NHS
مقلات مرتبط
جراح ارتوپد ایرانی در حال معاینه‌ی کیست گانگلیون روی پشت پای بیمار

علت کیست گانگلیون یا کیست مچ پا چیست؟

معاینه‌ی ورم ماهیچه پا: پزشک ارتوپد با فشار ملایم انگشت روی ساق بیمار، برای تشخیص کشیدگی عضله از لخته‌ی خون

علت ورم ماهیچه پا: عضله کشیده شده یا لخته؟

جراح ارتوپدی در حال توضیح روش جراحی پا و مچ پا با ماکت استخوان پا

جراحی پا و مچ پا: انواع روش‌ها، مزایا و معایب