استخوان ناویکولار فرعی — که به آن ناویکولار اضافی یا اُس ناویکولاره هم میگویند — یک تکه استخوان اضافه در لبهی داخلی قوس پاست که فرد با آن به دنیا میآید. طبق بیمارستان جراحی ویژهی نیویورک (HSS)، حدود ۱۰ تا ۱۴ درصد مردم این استخوان را دارند و بیشترشان هیچوقت نمیفهمند. مشکل وقتی شروع میشود که در نوجوانی این تکه سفت میشود، از داخل پا بیرون میزند و با کفش یا فعالیت ورزشی ملتهب میشود؛ آن وقت درد، قرمزی و ورم داخل قوس پا پیدا میشود. نکتهی مهم: این عارضه «رشد غیرطبیعی» استخوان ناویکولار نیست و با بالا رفتن سن بدتر نمیشود. در این مقاله (همراه فیلم جراحی) میگویم درمان خانگی چه کاری میکند، بوت و کفی کِی لازم است، و چه زمانی برداشتن استخوان اضافه منطقی است.
استخوان ناویکولار فرعی دقیقاً چیست و چرا درد میگیرد؟
ناویکولار استخوان کوچکی وسط قوس داخلی پاست که تاندون مهمی به نام تیبیالیس خلفی به آن میچسبد؛ همان تاندونی که قوس پا را بالا نگه میدارد. در بعضی افراد، کنار این استخوان یک تکهی اضافه شکل میگیرد که یا داخل خودِ تاندون است، یا با یک پل غضروفی به ناویکولار وصل است، یا با پل استخوانی. HSS این سه حالت را نوع ۱، ۲ و ۳ مینامد و توضیح میدهد در نوع ۲، حرکت مکرر یا ضربه به همان پل غضروفی میتواند آن را ملتهب کند و درد پایدار وسط قوس بسازد.
درد معمولاً سه ریشه دارد: فشار مستقیم کفش روی برجستگی، التهاب پل غضروفی بین دو استخوان بعد از پیچخوردگی یا فعالیت زیاد، و کشیدهشدن تاندون تیبیالیس خلفی که بهجای استخوان اصلی به این تکهی اضافه چسبیده و ضعیفتر عمل میکند. به همین دلیل صافی کف پا و ناویکولار فرعی اغلب با هم دیده میشوند و یکی دیگری را بدتر میکند. این استخوان با «استخوان اضافی مچ پا» که پشت قوزک یا کنار پاشنه دیده میشود فرق دارد؛ آن گروه را در استخوان اضافی مچ پا: کِی جراحی لازم است؟ توضیح دادهام.
چه کسانی بیشتر مبتلا میشوند؟ HSS میگوید علائم بیشتر در کودکان بزرگتر و نوجوانان ظاهر میشود، وقتی استخوان در حال سفتشدن است. کفش تنگ، صافی کف پا، پیچخوردگی مچ و ورزش پرفشار محرکهای اصلیاند و این وضعیت میتواند ارثی باشد. یک مطالعهی ۲۰۲۶ روی امآرآی ۱٬۹۸۸ بزرگسال هم نشان داد این استخوان در بزرگسالان بسیار شایعتر از تصور است و در بیشتر افراد در هر دو پا وجود دارد؛ یعنی داشتنش بهتنهایی بیماری نیست.
| مرحله | چه زمانی | درمان |
|---|---|---|
| ۱ — خانگی | شروع درد یا بعد از پیچخوردگی | استراحت، یخ، ضدالتهاب کوتاه، کفش پهن، لایهی نرم روی برجستگی |
| ۲ — کفی و تمرین | درد تکرارشونده، همراه صافی کف پا | کفی با تکیهگاه قوس، تقویت تاندون تیبیالیس خلفی |
| ۳ — بیحرکتی | بهبود نیافتن با مراحل قبل | گچ کوتاه یا بوت طبی ۴ تا ۶ هفته |
| ۴ — جراحی | درد پایدار با تداخل در زندگی یا ورزش | برداشتن استخوان فرعی، در صورت نیاز بازسازی تاندون؛ ۴ هفته بیحرکتی بعد از عمل |
علائم ناویکولار فرعی: بیرونزدگی داخل پا نشانهی چیست؟
نشانهی کلاسیک، یک برجستگی سفت روی لبهی داخلی پا، کمی جلوتر و پایینتر از قوزک داخلی است که با فشار انگشت درد میکند. در دورههای التهاب، همان ناحیه قرمز و متورم میشود و پوشیدن کفش بسته سخت میشود. درد با ایستادن طولانی، دویدن و راهرفتن روی سطح ناهموار بیشتر میشود و با استراحت کم میشود؛ گاهی بیمار میلنگد.
این را با دو مشکل دیگر اشتباه نگیرید: درد استخوان ناویکولار پا در ورزشکار دونده که بدون برجستگی است و شبها هم ادامه دارد، میتواند شکستگی تنشی ناویکولار باشد که موضوعی جدیتر است. و درد پشت قوزک داخلی که به سمت ساق میرود، بیشتر مشکل تاندون تیبیالیس خلفی است تا استخوان فرعی؛ آن را در صافی کف پا در بزرگسالان توضیح دادهام.
استخوان ناویکولار فرعی «رشد غیرطبیعی» نیست؛ یک تکه استخوان مادرزادی جداست که از بدو تولد وجود دارد و فقط در نوجوانی سفت و محسوس میشود. HSS صریح میگوید این عارضه با سن بدتر نمیشود. اگر جایی خواندهاید که استخوان ناویکولار «بزرگ میشود» یا «رشد میکند»، همین اشتباه است.
برجستگی داخل پای نوجوانتان با کفش درد میگیرد؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه و عکس مشخص میکند ناویکولار فرعی است، تاندون است یا شکستگی تنشی.
تشخیص: عکس ساده کافی است یا امآرآی لازم است؟
در بیشتر موارد، معاینه و عکس رادیولوژی ساده کافی است؛ HSS نمای مایل خارجی را برای دیدن استخوان فرعی توصیه میکند. امآرآی وقتی لازم میشود که بخواهیم بدانیم پل غضروفی ملتهب است یا نه، یا شکستگی تنشی و آسیب تاندون را رد کنیم. همان مطالعهی ۲۰۲۶ نشان داد در حدود یکپنجم افرادی که ناویکولار فرعی نوع ۱ یا ۲ دارند، در امآرآی ورم مغز استخوان دیده میشود، و این ورم در نوع ۲ و در استخوانهای بزرگتر شایعتر است؛ ولی نویسندگان تأکید میکنند این یافته باید با معاینه تفسیر شود، نه بهتنهایی.
پس اگر عکس شما «استخوان اضافه» نشان داده ولی درد ندارید، هیچ درمانی لازم نیست. تصمیم درمان بر اساس درد و محدودیت گرفته میشود، نه بر اساس بودن یا نبودن استخوان در عکس.
درمان خانگی استخوان ناویکولار فرعی: چه کاری واقعاً جواب میدهد؟
طبق HSS، خط اول درمان ساده است: استراحت از فعالیت محرک (بهویژه بعد از پیچخوردگی یا ورزش زیاد)، یخ، بالا نگهداشتن پا و داروی ضدالتهاب کوتاهمدت. اما مهمترین کار خانگی، برداشتن فشار از روی برجستگی است: کفش با پنجهی پهن و بندی که بشود شل کرد، حذف کفشهای تنگ و پاشنهدار، و یک لایهی نرم یا کفی که برجستگی را از دیوارهی کفش دور کند.
اگر صافی کف پا هم دارید، کفی طبی با تکیهگاه قوس فشار روی تاندون تیبیالیس خلفی را کم میکند و دورههای التهاب را کوتاهتر میکند. تمرینهای تقویت این تاندون (بلندکردن پاشنه با پنجهی رو به داخل) در دورهی بدون درد کمککننده است. اگر با این کارها ظرف چند هفته بهتر نشدید، HSS بیحرکتی در گچ کوتاه یا بوت طبی به مدت ۴ تا ۶ هفته را پیشنهاد میکند تا ناحیهی ملتهب واقعاً استراحت کند.
جراحی ناویکولار فرعی: کِی و چطور انجام میشود؟
طبق HSS، وقتی درمان غیرجراحی جواب نداد و درد با زندگی روزمره یا ورزش تداخل دارد، استخوان اضافه باید با جراحی برداشته شود. این عمل سرپایی است. جراح از یک برش کوچک روی لبهی داخلی پا، تکهی فرعی را از داخل تاندون جدا میکند و بیرون میآورد؛ اگر تاندون تیبیالیس خلفی به همان تکه چسبیده بود، آن را دوباره به استخوان ناویکولار اصلی میدوزد تا قوس پا پشتیبان خود را از دست ندهد. همین کاری است که در فیلم بالای صفحه میبینید.
بعد از عمل، طبق HSS معمولاً چهار هفته استراحت در گچ، آتل یا بوت لازم است و بعد فیزیوتراپی برای برگرداندن قدرت تاندون. بازگشت به ورزش معمولاً چند ماه طول میکشد. عوارض احتمالی: عفونت زخم، حساسیت جای برش، و ضعف موقت قوس پا اگر تاندون بازسازی شده باشد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
وقتی برجستگی داخل پا دردناک شده و با عوضکردن کفش و چند هفته کمکردن فعالیت بهتر نشده؛ وقتی قوس پا در همان سمت در حال افتادن است؛ وقتی نوجوان میلنگد یا از ورزش کنار میکشد؛ و بهویژه وقتی درد بدون برجستگی است و شبها هم ادامه دارد، چون باید شکستگی تنشی رد شود. معاینهی درست از ماهها درمان بیهدف با کرم و پماد جلوگیری میکند.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیشتر نوجوانانی که با این مشکل به من میرسند، سالها به آنها گفته شده «پایت صاف است، کفی بخر». کفی درست هم کمک میکند، ولی تا وقتی کسی برجستگی داخل پا را لمس نکرده و عکس مایل نگرفته، تشخیص ناقص است. و طرف دیگر ماجرا هم هست: استخوان فرعی بیدرد در عکس، هیچ درمانی نمیخواهد.
پرسشهای متداول
درمان خانگی استخوان ناویکولار چیست؟
استراحت از فعالیت محرک، یخ، ضدالتهاب کوتاهمدت، کفش پهن و لایهی نرم روی برجستگی تا فشار کفش برداشته شود. اگر صافی کف پا دارید، کفی با تکیهگاه قوس اضافه میشود.
آیا استخوان ناویکولار فرعی خطرناک است؟
خیر. طبق HSS با سن بدتر نمیشود و در بیشتر افراد اصلاً علامت ندارد. فقط وقتی ملتهب و دردناک میشود درمان لازم دارد.
ناویکولار فرعی در چه سنی درد میگیرد؟
بیشتر در کودکان بزرگتر و نوجوانان، وقتی استخوان در حال سفتشدن است. در بزرگسالان معمولاً بعد از پیچخوردگی، فعالیت زیاد یا کفش نامناسب علامتدار میشود.
عمل استخوان ناویکولار فرعی چقدر نقاهت دارد؟
جراحی سرپایی است؛ طبق HSS حدود چهار هفته استراحت در گچ یا بوت و بعد فیزیوتراپی. بازگشت به ورزش معمولاً چند ماه طول میکشد.
علت بیرونزدگی استخوان ناویکولار چیست؟
خودِ استخوان فرعی که در نوجوانی سفت و برجسته میشود. اگر صافی کف پا هم باشد، افتادن قوس برجستگی را بیشتر نشان میدهد.
ناویکولار فرعی با شکستگی ناویکولار چه فرقی دارد؟
استخوان فرعی مادرزادی است و با برجستگی و درد فشاری همراه است؛ شکستگی تنشی ناویکولار در دوندهها رخ میدهد، برجستگی ندارد و درد عمقی و شبانه دارد. تفکیک این دو با معاینه و امآرآی است.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
چند ماه کفی و پماد عوض کردهاید و درد داخل پا نرفته؟
شاید نوبت بوت یا برداشتن استخوان فرعی باشد. برای ارزیابی با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
