زانوی پرانتزی (ژنو واروم) و زانوی ضربدری (ژنو والگوم) دو انحراف مخالف در محور زانو هستند و نکتهی مهمی دارند که کمتر گفته میشود: در بیشتر کودکان هر دو حالت طبیعیاند و خودبهخود اصلاح میشوند. مسئله وقتی جدی میشود که در سن مشخصی برطرف نشده باشد. در این مقاله میبینید هر کدام تا چه سنی طبیعی است، چه علتهایی دارد، چطور تشخیص داده میشود و چه زمانی جراحی مطرح میشود.
زانوی پرانتزی و ضربدری دقیقاً چه فرقی دارند؟
در زانوی پرانتزی وقتی صاف میایستید، مچ پاها به هم میچسبند ولی بین دو زانو فاصله میافتد و پاها شکل حرف O پیدا میکنند. نام پزشکیاش ژنو واروم است.
در زانوی ضربدری برعکس است: زانوها به هم میچسبند و مچ پاها از هم فاصله میگیرند، شبیه حرف X. نام پزشکیاش ژنو والگوم است.
برای سنجش ضربدری بودن، پزشک فاصلهی بین دو قوزک داخلی را در حالت ایستاده و با چسبیدن زانوها اندازه میگیرد. فاصلهی بیشتر از ۸ سانتیمتر غیرطبیعی در نظر گرفته میشود.
| ویژگی | زانوی پرانتزی (ژنو واروم) | زانوی ضربدری (ژنو والگوم) |
|---|---|---|
| شکل ظاهری | مچها به هم، زانوها از هم — مثل O | زانوها به هم، مچها از هم — مثل X |
| سن طبیعی | زیر ۲ سال | از ۲ سالگی، اوج ۳ تا ۴ سالگی |
| از کِی بهتر میشود | از حدود ۱۸ ماهگی | کمکم تا حدود ۷ سالگی |
| از کِی نگران شویم | اگر تا ۳ سالگی نرفته باشد | اگر فاصلهی قوزکها بیش از ۸ سانتیمتر باشد |
| علتهای زمینهای | بیماری بلانت، راشیتیسم | اختلالات متابولیک، آسیب صفحهی رشد |
تا چه سنی طبیعی است و از کِی باید نگران شد؟
این مهمترین بخش این مقاله است، چون بیشتر نگرانی والدین همینجا حل میشود. در بیشتر کودکان زیر ۲ سال، پرانتزی بودن پاها فقط یک حالت طبیعی است. این حالت از حدود ۱۸ ماهگی کمکم بهتر میشود و با رشد کودک ادامه پیدا میکند.
اگر پرانتزی بودن تا ۳ سالگی برطرف نشده باشد، ممکن است علت زمینهای داشته باشد و باید بررسی شود.
زانوی ضربدری مسیر متفاوتی دارد: از حدود ۲ سالگی شروع میشود، بین ۳ تا ۴ سالگی بیشترین حالت خود را دارد و بعد کمکم کم میشود تا حدود ۷ سالگی به یک وضعیت پایدار برسد. در نوجوانی معمولاً تغییر چندانی انتظار نمیرود.
پس جدول زیر را بهعنوان یک راهنمای سریع نگه دارید؛ ولی جای معاینه را نمیگیرد.
در بیشتر کودکان زیر ۲ سال، پرانتزی بودن پاها یک حالت طبیعی رشد است و از حدود ۱۸ ماهگی خودبهخود بهتر میشود. اگر تا ۳ سالگی برطرف نشده باشد، آنوقت باید علت زمینهای بررسی شود.
نگران شکل پای کودکتان هستید؟
برای معاینه و بررسی محور اندام وقت بگیرید.
علتهای زانوی پرانتزی در کودک و بزرگسال چیست؟
شایعترین علت در کودکان زیر ۲ سال، همان حالت طبیعی رشد است که نامش ژنو واروم فیزیولوژیک است و درمان فعالی نمیخواهد.
اگر بعد از ۳ سالگی ادامه پیدا کند، دو علت اصلی مطرح میشود. یکی بیماری بلانت که اختلالی در صفحهی رشد بالای استخوان درشتنی است؛ زیر ۲ سالگی تشخیصش از حالت طبیعی تقریباً ناممکن است، ولی تا ۳ سالگی انحراف بدتر میشود و در عکس رادیولوژی دیده میشود.
علت دوم راشیتیسم است؛ بیماری استخوانی کودکان که از کمبود کلسیم، فسفر یا ویتامین D میآید و باعث پرانتزی شدن پاها و بدشکلیهای دیگر استخوان میشود.
در نوجوانان (تقریباً ۱۱ تا ۲۱ سال) هم پرانتزی شدن دیده میشود که میتواند بیماری بلانت نوجوانی باشد. در بسیاری از این موارد نوجوان اضافهوزن قابلتوجهی دارد.
چطور تشخیص داده میشود؟
کار با معاینه شروع میشود: پزشک نحوهی ایستادن و راه رفتن را میبیند، فاصلهی بین زانوها یا بین قوزکها را اندازه میگیرد و سن کودک را با الگوی طبیعی رشد مقایسه میکند.
اگر انحراف بیشتر از حد انتظارِ آن سن باشد یا فقط یک پا درگیر باشد، عکس رادیولوژی گرفته میشود. رادیوگرافی نشان میدهد انحراف از کجای استخوان میآید — ران یا ساق — و آیا نشانهای از بیماری بلانت یا راشیتیسم هست.
در بزرگسالان، بررسی محور اندام اهمیت بیشتری دارد چون انحراف طولانیمدت فشار را روی یک طرف مفصل زانو متمرکز میکند و میتواند به فرسایش زودرس غضروف همان سمت منجر شود.
درمان بدون جراحی: چه کاری واقعاً جواب میدهد؟
برای حالت طبیعی رشد، درمان فعالی لازم نیست. کاری که پزشک انجام میدهد معاینهی دورهای است تا مطمئن شود انحراف طبق انتظار کم میشود.
در بیماری بلانت، درمان میتواند شامل بریس (آتل)، جراحی یا هر دو باشد. نکتهی مهم: نوپاها ممکن است از بریس سود ببرند، ولی بریس برای نوجوانانِ مبتلا به بلانت مؤثر نیست.
اگر علت راشیتیسم باشد، کودک معمولاً به متخصص متابولیک ارجاع میشود تا مشکل زمینهای درمان شود، در کنار پیگیری ارتوپدی.
دربارهی کفی طبی و تمرینات: اینها میتوانند به راحتی و عملکرد کمک کنند، اما هیچ منبع معتبری نشان نداده که خودشان محور استخوان را در بزرگسال صاف کنند. انتظار درست داشته باشید.
جراحی چه زمانی لازم میشود و چه روشهایی دارد؟
در کودکانی که هنوز صفحهی رشدشان باز است، روشی به نام رشد هدایتشده استفاده میشود: با گذاشتن پیچ یا پلاک کوچک در یک طرف صفحهی رشد، رشد آن سمت آهسته میشود و استخوان بهمرور خودش صاف میشود. این بیماران هر ۴ تا ۶ ماه پیگیری میشوند.
در نوجوانی که رشدش تمام شده یا نزدیک به پایان است — یعنی رشد کافی برای اصلاح تدریجی باقی نمانده — استئوتومی مطرح میشود: بریدن و تنظیم دوبارهی استخوان برای اصلاح محور. محل استئوتومی به این بستگی دارد که انحراف از ران آمده یا از ساق.
در بزرگسالی که انحراف باعث آرتروز پیشرفتهی یک طرف زانو شده باشد، بسته به شدت و سن، گزینهها از استئوتومی تا تعویض مفصل متغیر است. توضیح کاملتر روشهای اصلاح محور را در مقالهی درمان ناهنجاریهای محور اندام با استئوتومی بخوانید.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
برای کودک، این نشانهها را جدی بگیرید: پرانتزی بودن که بعد از ۳ سالگی باقی مانده، انحرافی که فقط یک پا را درگیر کرده، انحرافی که بهجای بهترشدن بدتر میشود، و کودکی که کوتاهقدتر از همسنوسالهایش است.
برای بزرگسال: درد زانو که بیشتر در یک طرف مفصل است، حس ناپایداری، یا انحرافی که در چند سال اخیر بیشتر شده. اینها میتوانند نشانهی فرسایش نامتقارن مفصل باشند.
بعد از هر اقدام درمانی، نحوهی حرکت روزمره هم مهم است؛ نکات عملی را در روش صحیح بالا و پایین رفتن از پله برای بیماران زانویی آوردهایم.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیشتر والدینی که با نگرانی پای پرانتزی کودکشان مراجعه میکنند، کودکشان هیچ مشکلی ندارد و فقط در مسیر طبیعی رشد است. چیزی که واقعاً اهمیت دارد سن است: همان انحراف در ۱۸ ماهگی طبیعی است و در ۴ سالگی باید بررسی شود.
پرسشهای متداول
زانوی پرانتزی کودک تا چه سنی طبیعی است؟
در بیشتر کودکان زیر ۲ سال طبیعی است و از حدود ۱۸ ماهگی کمکم بهتر میشود. اگر تا ۳ سالگی برطرف نشده باشد باید علت زمینهای بررسی شود.
تفاوت زانوی پرانتزی و ضربدری چیست؟
در پرانتزی مچ پاها به هم میچسبند و زانوها از هم فاصله دارند (شکل O). در ضربدری برعکس است: زانوها به هم میچسبند و مچها از هم فاصله میگیرند (شکل X).
آیا کفی طبی زانوی پرانتزی را صاف میکند؟
کفی و تمرینات میتوانند به راحتی و عملکرد کمک کنند، ولی هیچ منبع معتبری نشان نداده که خودشان محور استخوان را در بزرگسال صاف کنند. برای اصلاح واقعی محور، روشهای جراحی مطرح میشوند.
آیا بریس برای همهی سنین جواب میدهد؟
نه. در بیماری بلانت، نوپاها ممکن است از بریس سود ببرند اما بریس برای نوجوانان مبتلا مؤثر نیست و در آن سن روشهای جراحی مطرح میشود.
«رشد هدایتشده» یعنی چه؟
روشی برای کودکانی که صفحهی رشدشان هنوز باز است: با پیچ یا پلاک کوچک، رشد یک طرف صفحهی رشد آهسته میشود تا استخوان بهمرور خودش صاف شود. پیگیری هر ۴ تا ۶ ماه انجام میشود.
چه زمانی جراحی استئوتومی لازم میشود؟
وقتی رشد کودک تمام شده یا نزدیک به پایان است و رشد کافی برای اصلاح تدریجی باقی نمانده. در این حالت استخوان بریده و محورش تنظیم میشود.
آیا اضافهوزن با پرانتزی شدن پا ارتباط دارد؟
در نوجوانان مبتلا به بیماری بلانت نوجوانی، در بسیاری از موارد اضافهوزن قابلتوجهی وجود دارد. کنترل وزن بخشی از برنامهی درمان است.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
انحراف زانو باعث درد شده است؟
برای بررسی وضعیت مفصل و گزینههای درمان تماس بگیرید.
منابع
