علت کج گذاشتن پا به سمت بیرون در بزرگسالان

علت کج گذاشتن پا به سمت بیرون در بزرگسالان طبق مروری که در نشریه‌ی American Family Physician منتشر شده، سه منشأ اصلی دارد: پیچش ساق پا (تیبیا)، چرخش استخوان ران به بیرون (رتروورژن) و صافی کف پا. (آن مرور درباره‌ی کودکان است و این سه منشأ را برای بزرگسالان به‌عنوان فهرست احتمال‌ها می‌خوانیم.)

در بیشتر آدم‌ها این حالت فقط یک تفاوت در ساختار بدن است و نه بیماری؛ مطالعه‌ی بزرگی روی هزار اندام سالم کودکان و بزرگسالان نشان داده این‌گونه تفاوت‌های چرخشی در بیشتر افراد در محدوده‌ی طبیعی می‌ماند و درمان نمی‌خواهد. اما اگر پا تازه به بیرون رفته، یک‌طرفه است یا با درد زانو، مچ و پاشنه همراه است، باید علتش پیدا شود.

در این مقاله می‌گویم هر منشأ یعنی چه، چطور خودتان در خانه یک ارزیابی اولیه بکنید و کِی به معاینه نیاز دارید.

کج گذاشتن پا به بیرون یعنی چه و چقدر طبیعی است؟

وقتی راه می‌روید، پاها مثل دو فلش جهت حرکت را نشان می‌دهند. اگر امتداد پا (از پاشنه تا انگشت دوم) کمی به بیرون باز باشد، طبیعی است. اگر پنجه‌ها در هر قدم به‌وضوح به دو طرف باز شوند، به آن در زبان پزشکی out-toeing می‌گویند. زاویه‌ی پا نسبت به مسیر راه‌رفتن را «زاویه‌ی پیشروی پا» (foot progression angle) می‌نامند و پزشک آن را در معاینه اندازه می‌گیرد. مرور American Family Physician هم این زاویه را کنار چرخش ران و زاویه‌ی ران-پا (thigh-foot angle) از پارامترهای معاینه‌ی این مشکل می‌شمارد.

مرز طبیعی و غیرطبیعی یک عدد ثابت برای همه نیست. برای نمونه، در مطالعه‌ای روی ۵۰ بزرگسال سالم هندی ۲۶ تا ۴۰ ساله که با سی‌تی‌اسکن انجام شد، خودِ استخوان ساق به‌طور میانگین حدود ۲۱٫۶ درجه پیچش داشت، با دامنه‌ی ۴٫۸ تا ۳۹٫۵ درجه، و در هیچ‌کدام پیچش به داخل دیده نشد. این عدد پیچش استخوان است، نه زاویه‌ی پنجه؛ ولی نشان می‌دهد مقداری پیچش در ساق سالم هم دیده می‌شود.

علت کج گذاشتن پا به سمت بیرون در بزرگسالان چیست؟

منشأ را بهتر است از بالا به پایین بررسی کرد، چون پیچش هر سطح روی سطح پایین‌تر اثر می‌گذارد. مروری که در American Family Physician منتشر شده این سه منشأ را برای out-toeing نام می‌برد. باید بدانید که آن مرور درباره‌ی کودکان است؛ برای بزرگسالان آن را فقط به‌عنوان فهرست احتمال‌ها می‌خوانیم و درباره‌ی ساق، منبع بزرگسالان را جداگانه ذکر کرده‌ام.

۱. چرخش استخوان ران به بیرون (رتروورژن). استخوان ران در محور خودش می‌تواند طوری قرار گرفته باشد که کل پا از زانو به پایین به بیرون نشانه برود. هر سطح از پا که بالاتر بچرخد، پایین‌تر را هم با خود می‌چرخاند و نتیجه‌اش پنجه‌ی باز است. بررسی دقیق ران و مفصل لگن بیرون از حوزه‌ی کار من است و اگر معاینه به آن اشاره کرد، باید نزد ارتوپد لگن بروید؛ اینجا فقط می‌خواستم بدانید چنین منشأیی وجود دارد.

۲. پیچش ساق پا (تیبیا). استخوان درشت‌نی در طول خودش می‌تواند پیچش داشته باشد و مچ و پا را با خود بچرخاند. مرور بالینی سال ۲۰۲۱ یادآوری می‌کند که پیچش ساق تا بزرگسالی باقی می‌ماند و در بزرگسالان اغلب نادیده گرفته می‌شود؛ اگر زیاد باشد، می‌تواند در درد جلوی زانو و ناپایداری کشکک نقش داشته باشد. گاهی پیچش ساق همراه تغییر شکل کلی پا و زانو دیده می‌شود، مثل آنچه در زانوی پرانتزی و ضربدری توضیح داده‌ام.

۳. صافی کف پا (pes planus). صافی کف پا در همان مرور هم از علت‌های out-toeing شمرده شده است. در توضیح بالینی رایج، وقتی قوس داخلی کف پا پایین می‌آید، پاشنه به داخل خم می‌شود و پنجه برای جبران ممکن است به بیرون باز شود؛ این یک توضیح عمومی است و در هر فرد باید با معاینه تأیید شود. NHS یکی از نشانه‌های صافی را فرسوده‌شدن سریع کفش می‌داند. جزئیات این وضعیت را در صافی کف پا (فلت فوت) نوشته‌ام.

این سه منشأ می‌توانند کنار هم باشند. مثلاً کسی ممکن است هم کمی پیچش ساق و هم صافی کف پا داشته باشد و مجموع آن‌ها پنجه را بیشتر به بیرون ببرد. برای همین، پزشک به‌جای یک سؤال «پایم چرا کج است؟»، چند پرسش جدا می‌پرسد: کدام سطح، ران یا ساق یا کف پا، سهم بیشتری دارد؟ آیا درد یا ناپایداری هم هست؟ و آیا مشکل از قدیم بوده یا تازه شروع شده؟

کج گذاشتن پا به بیرون با افتادن وزن روی لبه‌ی بیرونی پا یکی است؟

این دو مشکل اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند، چون در هر دو «پا کج به نظر می‌رسد». تفاوت در این است که در حالت اول جهت پنجه مشکل دارد و کل پا به بیرون باز است؛ در حالت دوم محل بارگذاری مشکل دارد و وزن به لبه‌ی بیرونی کف پا می‌رود. ممکن است کسی هر دو را داشته باشد، پس تشخیص با معاینه ایستاده و راه‌رفتن انجام می‌شود، نه از روی یک عکس.

خودآزمایی: پنجه‌ی پای شما چقدر به بیرون است؟

این سه راهنمای ساده، توصیه‌های عمومیِ بالینی‌اند و نه نتیجه‌ی یک منبع خاص. فقط یک ارزیابی اولیه می‌دهند و جای معاینه را نمی‌گیرند.

ردپای خیس. پای خیس را روی کاغذ یا کف سنگی بگذارید و ردپا را ببینید. اگر امتداد پاشنه تا انگشت دوم به‌وضوح به بیرون کج است، زاویه‌ی پیشروی پا احتمالاً زیاد است. اگر ردپا تقریباً همه‌ی کف را پر کرده، ممکن است قوس کف پا کم باشد.

عکس از بالا. بایستید و پاها را طبیعی کنار هم بگذارید؛ کسی از بالا عکس بگیرد. اگر پنجه‌ها باز باشند ولی کشکک‌های زانو رو به جلو باشند، ممکن است سهم ساق یا کف پا بیشتر باشد؛ این فقط یک سرنخ است و پزشک باید آن را تأیید کند.

الگوی سایش کفش. کف کفش‌های پرکاربردتان را نگاه کنید. سایش زیاد در لبه‌ی داخلی پاشنه و جلوی پا ممکن است نشانه‌ی صافی باشد؛ NHS هم فرسوده‌شدن سریع کفش را از نشانه‌های صافی کف پا می‌شمارد. این الگو تشخیص نیست و فقط به شما می‌گوید معاینه بهتر است.

چه زمانی کج گذاشتن پا نیاز به بررسی یا جراحی دارد؟

اگر پنجه‌ی باز سال‌هاست همراه شماست و درد ندارد، معمولاً درمانی لازم نیست. بررسی بیشتر وقتی لازم می‌شود که یکی از این‌ها را داشته باشید: درد جلوی زانو، احساس ناپایداری زانو، مچ‌پیچیدگی مکرر، درد کف پا و پاشنه، یا اینکه پای شما به‌تازگی و یک‌طرفه به بیرون رفته است.

در موارد علامت‌دار گاهی سی‌تی‌اسکن برای اندازه‌گیری دقیق پیچش لازم می‌شود. طبق مرور سال ۲۰۲۱، سی‌تی روش مرجع برای اندازه‌گیری پیچش ساق است و بیشتر نویسندگان پیچش بیش از ۳۰ درجه را شاخص اصلی جراحی چرخش‌دهنده‌ی ساق می‌دانند.

اما این عدد به‌تنهایی دلیل جراحی نیست؛ دامنه‌ی طبیعی در مطالعه‌ی بالا هم تا نزدیک ۴۰ درجه رسیده بود. همان مرور تأکید می‌کند جراحی فقط وقتی مطرح می‌شود که علامت وجود داشته باشد و بعد از یک دوره فیزیوتراپی و تقویت عضلات باسن و لگن. اگر تصویربرداری نشان دهد که محور یا چرخش استخوان واقعاً مشکل دارد، در اصلاح محور پا: چه زمانی کج‌شدن استخوان جراحی می‌خواهد؟ توضیح داده‌ام چه کسانی کاندیدای جراحی‌اند.

درمان و اصلاح پنجه‌ی باز در بزرگسالان چگونه است؟

درمان بستگی به منشأ دارد. در بزرگسالی شکل استخوان را معمولاً بدون جراحی نمی‌شود عوض کرد؛ هدف درمان غیرجراحی، کم‌کردن علائم و بهتر کردن راه‌رفتن است، نه تغییر ساختار.

کفی طبی و کفش. اگر صافی کف پا منشأ باشد، طبق NHS متخصص پا می‌تواند درباره‌ی کفش (گشاد، راحت و با پاشنه‌ی کوتاه)، کفی برای حمایت از پا و کشش‌ها و تمرین‌ها راهنمایی کند. NHS تأکید می‌کند این روش‌ها شکل پا را عوض نمی‌کنند ولی به درد و سفتی کمک می‌کنند.

در مورد کودکان هم مرور American Family Physician می‌گوید شواهد حمایتی برای کفی و بریس کم است؛ پس از کفی انتظار «صاف‌کردن پنجه» نداشته باشید.

فیزیوتراپی و تمرین. مرور سال ۲۰۲۱ درباره‌ی پیچش ساق در بزرگسالان می‌گوید پیش از هر فکری به جراحی، باید دوره‌ای فیزیوتراپی با هدف ضعف عضلات باسن و لگن انجام شود. نوع و تعداد تمرین را بعد از معاینه تعیین می‌کنند، چون تمرین نادرست می‌تواند زانو را اذیت کند.

جراحی. فقط برای پیچش شدید و علامت‌داری است که با درمان غیرجراحی بهتر نشده. NHS هم درباره‌ی صافی کف پا می‌گوید جراحی به‌ندرت لازم است و وقتی به آن فکر می‌شود که مشکل استخوان، بافت یا عضله باشد و درمان‌های دیگر جواب نداده باشند. هیچ جراحی نتیجه‌ی قطعی ندارد و تصمیم بعد از معاینه و تصویربرداری گرفته می‌شود.

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

در این حالت‌ها معاینه را عقب نیندازید (این فهرست راهنمای عمومی است): پای شما یک‌طرفه و به‌تازگی به بیرون رفته است؛ هنگام راه‌رفتن درد زانو، مچ، پاشنه یا کف پا دارید؛ مچ‌پیچیدگی تکراری یا احساس خالی‌کردن زانو دارید؛ پنجه‌ی باز با ضعف یا بی‌حسی پا همراه است؛ یا کفش‌تان در مدت کوتاهی یک‌طرفه می‌ساید. اگر شروع مشکل با آسیبی همزمان بوده، آن را حتماً به پزشک بگویید.

NHS هم درباره‌ی صافی کف پا می‌گوید اگر پایتان دردناک، سفت، ضعیف یا بی‌حس است، مکرر دچار آسیب پا و مچ می‌شوید، در راه‌رفتن یا تعادل مشکل دارید، قبلاً صافی نداشتید یا فقط یک پایتان را گرفته، باید پزشک را ببینید.

پرسش‌های متداول

علت کج گذاشتن پا به بیرون در بزرگسالان چیست؟

طبق مروری که در American Family Physician منتشر شده، سه منشأ اصلی دارد: پیچش ساق، چرخش ران به بیرون (رتروورژن) و صافی کف پا. آن مرور درباره‌ی کودکان است؛ تشخیص منشأ در هر بزرگسال با معاینه انجام می‌شود.

کج شدن پا به بیرون خطرناک است؟

اگر درد ندارد، سال‌هاست وجود دارد و دوطرفه است، معمولاً خطرناک نیست و تفاوتی در ساختار بدن است. اگر یک‌طرفه و ناگهانی بوده یا با درد، ناپایداری و ضعف همراه است، باید بررسی شود.

انحراف ساق پا به بیرون جراحی می‌خواهد؟

بیشتر موارد نه. بیشتر نویسندگان جراحی چرخش‌دهنده‌ی ساق را برای پیچش بالای ۳۰ درجه همراه با علامت و پس از یک دوره فیزیوتراپی در نظر می‌گیرند. تصمیم با معاینه و سی‌تی‌اسکن است.

کفی طبی می‌تواند پنجه‌ی باز را صاف کند؟

خیر. کفی شکل استخوان را عوض نمی‌کند؛ ولی اگر صافی کف پا دارید، طبق NHS می‌تواند به درد و سفتی کمک کند.

پا به بیرون راه رفتن باعث آرتروز می‌شود؟

منابع این مقاله چنین ارتباطی را ثابت نمی‌کنند. مرور سال ۲۰۲۱ نشان داده پیچش زیاد ساق در بعضی افراد با درد جلوی زانو و ناپایداری کشکک مرتبط است.

آیا کج‌بودن پا با تمرین اصلاح می‌شود؟

تمرین شکل استخوان را عوض نمی‌کند. ولی طبق مرور سال ۲۰۲۱، فیزیوتراپی و تقویت عضلات باسن و لگن پیش از هر تصمیم جراحی انجام می‌شود، و در صافی کف پا طبق NHS تمرین‌های کششی به درد و سفتی کمک می‌کنند.

منابع

1. Lower Extremity Abnormalities in Children — Am Fam Physician, 2025
2. Tibial Torsion and Patellofemoral Pain and Instability in the Adult Population — Curr Rev Musculoskelet Med, 2021
3. Tibial torsion in non-arthritic Indian adults: a computer tomography study — Indian J Orthop, 2008
4. Lower-extremity rotational problems in children. Normal values to guide management — J Bone Joint Surg Am, 1985
5. Flat feet — NHS