پاسخ کوتاه: سندرم تونل تارسال یعنی تحت فشار قرارگرفتن عصب تیبیال در تونلی باریک پشت قوزک داخلی. علامت اصلیاش درد سوزشی، گزگز یا بیحسی در کف پا و انگشتان است که معمولاً شبها و بعد از ایستادن طولانی بدتر میشود. این همان چیزی است که خیلی از بیماران سالها بهعنوان «سوزش کف پا» تحملش میکنند.
تونل تارسال کجاست؟
درست پشت برجستگی داخلی مچ پا، فضایی وجود دارد که از یک طرف به استخوان و از طرف دیگر به یک نوار محکم بافتی محدود میشود. عصب تیبیال همراه با رگها و چند تاندون از همین فضا عبور میکند.
این فضا قابل انبساط نیست. هر چیزی که حجم داخل آن را زیاد کند — تورم، کیست، واریس، بافت اضافه — عصب را تحت فشار میگذارد.
شباهت این وضعیت با سندرم تونل کارپ در مچ دست زیاد است؛ با این تفاوت که در پا کمتر به آن فکر میشود و به همین دلیل دیرتر تشخیص داده میشود.
| نشانه | به کدام تشخیص نزدیکتر است |
|---|---|
| درد سوزشی و منتشر کف پا، بدتر در شب | سندرم تونل تارسال |
| درد تیز پاشنه در اولین قدمهای صبح | فاشئیت پلانتار |
| بیحسی قرینهی هر دو پا با الگوی جوراب | نوروپاتی عمومی، مثلاً دیابتی |
| درد از کمر به پشت ران و ساق | درد ارجاعی از ستون فقرات |
| شوک با ضربه پشت قوزک داخلی | سندرم تونل تارسال |
علائم چیست؟
درد سوزشی یا شوکمانند در کف پا، گزگز و بیحسی انگشتان، و حسی شبیه راهرفتن روی سنگریزه. بیماران اغلب میگویند دقیقاً نمیتوانند محل درد را نشان دهند.
الگوی زمانی مهم است: علائم معمولاً بعد از ایستادن یا راه رفتن طولانی و شبها بدتر میشوند و با استراحت و بالا نگهداشتن پا کمی بهتر میشوند.
در موارد پیشرفته، ضعف عضلات کوچک کف پا و تغییر حس در ناحیهی پاشنه یا کف پا هم دیده میشود.
نوار عصب در شرایط استراحت و روی تخت انجام میشود، در حالی که فشار روی عصب اغلب هنگام ایستادن و راه رفتن بیشتر میشود. به همین دلیل تشخیص این سندرم بیش از هر چیز بالینی است و آزمایش، نقش کمکی دارد.
سوزش کف پا شبها اذیتتان میکند؟
معاینه مشخص میکند مشکل از عصب مچ پاست یا علت دیگری دارد.
چرا اتفاق میافتد؟
شایعترین زمینهها: صافی کف پا و چرخش بیش از حد پاشنه که عصب را میکشد، تورم ناشی از آسیب یا شکستگی قدیمی، و تنگی فضا به دلیل کیست یا واریس.
بیماریهای سیستمیک مثل دیابت و کمکاری تیروئید هم عصب را آسیبپذیرتر میکنند. در این بیماران، تفکیک سندرم تونل تارسال از نوروپاتی عمومی اهمیت زیادی دارد.
گاهی هم هیچ علت روشنی پیدا نمیشود. این به معنی نبودِ مشکل نیست؛ فقط یعنی درمان باید بر اساس علائم و معاینه پیش برود.
تشخیص چطور انجام میشود؟
معاینه اولین و مهمترین قدم است. ضربهی آرام پشت قوزک داخلی، اگر باعث انتشار حس شوک به کف پا شود، سرنخ قویای بهدست میدهد.
نوار عصب میتواند فشار روی عصب را نشان دهد، ولی جواب طبیعی آن سندرم را رد نمیکند. این نکتهی مهمی است که باعث سردرگمی بسیاری از بیماران میشود.
امآرآی یا سونوگرافی وقتی اضافه میشود که به کیست، تومور خوشخیم یا واریس شک باشد — یعنی وقتی دنبال یک علت قابلبرداشتن میگردیم.
درمان بدون جراحی
کنترل تورم و اصلاح مکانیک پا، پایهی درمان است. اگر صافی کف پا یا چرخش پاشنه در کار باشد، کفی مناسب میتواند کشش روی عصب را کم کند.
داروهای ضدالتهاب، تغییر فعالیت و در موارد منتخب تزریق موضعی هم استفاده میشوند. تمرین کشش ساق و تاندون آشیل هم اغلب کمککننده است.
این درمانها زمان میبرند. انتظار بهبود در چند روز واقعبینانه نیست و رهاکردن زودهنگام، شایعترین دلیل «جواب نداد» است.
نکتهی عملی برای شبها: بالا گذاشتن پا روی یک بالش هنگام خواب و پرهیز از ایستادن طولانی در ساعات پایانی روز، در بسیاری از بیماران شدت علائم شبانه را کم میکند. این جایگزین درمان نیست، ولی تا زمان اثرکردن درمان اصلی، خواب را قابلتحملتر میکند.
جراحی چه زمانی مطرح میشود؟
وقتی علائم با درمان غیرجراحی کنترل نشوند و زندگی روزمره را محدود کنند، یا وقتی علت مشخصی مثل کیست وجود داشته باشد که باید برداشته شود.
در جراحی، نوار بافتی روی تونل آزاد میشود تا فشار از روی عصب برداشته شود. اگر عامل فشارآورندهای مثل کیست وجود داشته باشد، همزمان خارج میشود.
نتیجه در بیمارانی که علت ساختاری مشخصی دارند بهتر است. در مواردی که هیچ علت قابلشناسایی وجود ندارد، انتظار باید محتاطانهتر باشد.
بعد از جراحی چه انتظاری داشته باشیم؟
درد سوزشی معمولاً زودتر از بیحسی بهتر میشود. بازگشت کامل حس میتواند ماهها طول بکشد، چون عصب کند ترمیم میشود.
در هفتههای اول، کنترل تورم و پیروی از برنامهی وزنگذاری تعیینشده اهمیت زیادی دارد. تورم کنترلنشده میتواند دوباره فضای تونل را تنگ کند.
اگر مشکل زمینهای مثل صافی کف پا اصلاح نشود، احتمال بازگشت علائم وجود دارد. به همین دلیل کفی و تمرین بعد از جراحی هم ادامه پیدا میکنند.
با چه چیزهایی اشتباه گرفته میشود؟
فاشئیت پلانتار، شایعترین اشتباه است. اما درد فاشئیت معمولاً در نقطهی مشخصی در پاشنه و در اولین قدمهای صبح شدید است، نه سوزشی و منتشر.
نوروپاتی دیابتی هم شبیه است، ولی معمولاً هر دو پا را قرینه درگیر میکند و الگوی جورابمانند دارد.
درد ارجاعی از کمر هم میتواند خودش را بهصورت سوزش کف پا نشان دهد. توضیح علتهای مختلف سوزش کف پا را در مقالهی سوزش کف پا آوردهام.
چه زمانی باید مراجعه کنید؟
اگر سوزش، گزگز یا بیحسی کف پا بیش از چند هفته ادامه دارد، اگر شبها خوابتان را بههم میزند، یا اگر حس پایتان تغییر کرده است.
ضعف عضلات پا، لاغرشدن کف پا یا از دست دادن حس، نشانههای پیشرفتهترند و بررسی زودتری لازم دارند؛ چون آسیب طولانیمدت عصب همیشه کاملاً برگشتپذیر نیست.
اگر صافی کف پا هم دارید، بررسی همزمان آن منطقی است. ارتباط این دو را در مقالهی صافی کف پا در بزرگسالان توضیح دادهام.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیماران زیادی با تشخیص خارپاشنه پیش من میآیند در حالی که درد سوزشی و شبانه دارند. همین دو ویژگی، مسیر بررسی را کاملاً عوض میکند.
پرسشهای متداول
سندرم تونل تارسال خودبهخود خوب میشود؟
اگر علت گذرا باشد، مثل تورم بعد از آسیب، ممکن است. اما علائم مزمن معمولاً به درمان نیاز دارند.
کفی طبی برای این مشکل کمک میکند؟
اگر صافی کف پا یا چرخش پاشنه در ایجاد فشار نقش داشته باشد، بله؛ کفی کشش روی عصب را کم میکند.
جراحی نتیجهی قطعی دارد؟
نتیجه در بیمارانی که علت ساختاری مشخصی دارند بهتر است. در موارد بدون علت مشخص، انتظار باید محتاطانهتر باشد.
چقدر طول میکشد تا حس پا برگردد؟
درد سوزشی معمولاً زودتر بهتر میشود؛ بازگشت کامل حس میتواند ماهها طول بکشد.
این مشکل با خارپاشنه فرق دارد؟
بله. درد خارپاشنه معمولاً نقطهای و صبحگاهی است، در حالی که اینجا درد سوزشی و شبانه است.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
برای بررسی بیحسی و سوزش کف پا وقت بگیرید
تشخیص زودهنگام، احتمال بازگشت کامل حس را بیشتر میکند.
منابع
