وقتی تاندون آشیل کاملاً پاره می‌شود، دو سر پاره‌شده مثل دو سر یک طناب از هم فاصله می‌گیرند. جراحی پارگی تاندون آشیل این دو سر را کنار هم می‌آورد و با بخیه‌های محکم به هم می‌دوزد تا در وضعیت درست جوش بخورند. اما بخش تعیین‌کننده‌ی نتیجه، خودِ عمل نیست — چیزی است که در شش ماه بعد از آن اتفاق می‌افتد. این مقاله توضیح می‌دهد جراحی چه زمانی واقعاً لازم است، در اتاق عمل چه می‌گذرد، و نقاهت هفته‌به‌هفته چه شکلی دارد تا بدانید چه انتظاری داشته باشید.
علائم پارگی تاندون آشیل پا چیست؟
لحظه‌ی پارگی معمولاً فراموش‌نشدنی است. AAOS از صدای «پاپ» می‌گوید، کلیولند کلینیک از احساس یا شنیدن صدای «تق» پشت مچ، و StatPearls از احساسی شبیه لگدخوردن به پایین ساق. کلیولند کلینیک اضافه می‌کند که بسیاری از بیماران در همان لحظه برمی‌گردند تا ببینند چه کسی یا چه چیزی به پایشان خورده.
بعد از آن، طبق کلیولند کلینیک، درد تیز و ناگهانی پشت مچ نزدیک پاشنه، ورم و کبودی پشت مچ، و درد در راه‌رفتن، به‌ویژه بالا رفتن از پله یا سربالایی، پیدا می‌شود. AAOS و StatPearls ناتوانی در ایستادن روی پنجه‌ی پای آسیب‌دیده یا ضعف واضح در هل‌دادن پا را نشانه‌ی کلیدی می‌دانند. گاهی با لمس پشت ساق، یک فرورفتگی در مسیر تاندون حس می‌شود.
تله‌ی اصلی همین‌جاست: StatPearls توضیح می‌دهد بعضی بیماران با وجود پارگی هنوز راه می‌روند، چون عضلات دیگر پا جبران می‌کنند. بیمار فکر می‌کند «پیچ خورده» و چند روز صبر می‌کند. اگر بعد از چنین آسیبی نمی‌توانید روی پنجه‌ی همان پا بلند شوید، راه‌رفتن دلیلی بر سالم‌بودن تاندون نیست.
نه لزوماً. طبق StatPearls بعضی بیماران با وجود پارگی کامل هنوز راه می‌روند، چون عضلات دیگر پا بخشی از کار آشیل را جبران می‌کنند. نشانه‌ی مهم‌تر، ناتوانی در ایستادن روی پنجه‌ی همان پا و نتیجه‌ی تست تامپسون در معاینه است.
بعد از صدای تق، روی پنجه‌ی پا بلند نمی‌شوید؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه و تست تامپسون مشخص می‌کند تاندون آشیل پاره شده یا نه و کدام مسیر درمان برای شما مناسب است.
تست تامپسون چیست و چطور پارگی را نشان می‌دهد؟
تست تامپسون ساده‌ترین و مهم‌ترین معاینه برای پارگی آشیل است. طبق کلیولند کلینیک، روی شکم دراز می‌کشید و پاها از لبه‌ی تخت آویزان است؛ پزشک عضله‌ی ساق را آرام فشار می‌دهد. اگر تاندون سالم باشد، پاشنه همراه فشار ساق کمی حرکت می‌کند. اگر پاشنه حرکت نکند، احتمال پارگی آشیل زیاد است. این تست نباید درد یا علائم را بدتر کند.
دقت این معاینه بالاست: StatPearls حساسیت تست تامپسون را ۹۶ تا ۱۰۰ درصد و ویژگی آن را ۹۳ تا ۱۰۰ درصد ذکر می‌کند و می‌گوید معاینه‌ی درست از ام‌آر‌آی حساس‌تر است. عکس ساده برای رد شکستگی گرفته می‌شود و سونوگرافی یا ام‌آر‌آی میزان و محل پارگی را نشان می‌دهد. StatPearls هشدار می‌دهد که انتظار برای تصویربرداری نباید درمان را عقب بیندازد.
آیا پارگی تاندون آشیل حتماً جراحی می‌خواهد؟
نه. پارگی کامل تاندون آشیل دو مسیر درمانی دارد: ترمیم جراحی، و درمان غیرجراحی با بوت و برنامه‌ی دقیق بازتوانی. برخلاف تصور رایج، مطالعات سال‌های اخیر نشان داده‌اند که وقتی درمان غیرجراحی با یک برنامه‌ی حرکتی زودهنگام و اصولی همراه باشد، قدرت نهایی پا در بسیاری از بیماران با نتیجه‌ی جراحی قابل مقایسه است.
تفاوت اصلی در دو نکته است. اول، احتمال پارگی دوباره در روش غیرجراحی معمولاً کمی بیشتر گزارش می‌شود. دوم، جراحی خطرهای خاص خودش را دارد: عفونت زخم و مشکلات بهبود پوست در همان ناحیه، که پوست نازک و خون‌رسانی محدودی دارد.
به همین دلیل انتخاب مسیر، تصمیمی است که بر اساس شرایط شما گرفته می‌شود: سن، سطح فعالیت ورزشی، فاصله‌ی دو سر تاندون، بیماری‌های زمینه‌ای مثل دیابت یا مصرف دخانیات که بهبود زخم را کند می‌کنند، و اینکه چند روز از آسیب گذشته است. مقایسه‌ی کامل این دو مسیر را در همین صفحه، در بخش‌های بعدی آورده‌ام.
یک نکته اما قطعی است: هر دو مسیر وقتی جواب می‌دهند که زود شروع شوند. پارگی‌هایی که هفته‌ها بدون درمان می‌مانند، دو سر تاندون جمع می‌شود و کار ترمیم به‌مراتب پیچیده‌تر می‌شود.
| دوره | وضعیت پا | هدف اصلی |
|---|---|---|
| هفته ۰ تا ۲ | آتل یا بوت، بدون وزن‌اندازی | بهبود زخم و کنترل تورم |
| هفته ۲ تا ۶ | بوت با گوه‌ی پاشنه، وزن‌اندازی تدریجی | شروع حرکت کنترل‌شده‌ی مچ |
| هفته ۶ تا ۱۲ | برداشتن تدریجی گوه‌ها و سپس بوت | راه رفتن بدون کمک، تقویت اولیه |
| ماه ۳ تا ۶ | کفش معمولی | بازگشت قدرت عضله‌ی ساق |
| ماه ۶ به بعد | فعالیت آزاد طبق نظر پزشک | بازگشت به دویدن و ورزش |
در اتاق عمل دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد؟
عمل معمولاً با بی‌حسی نخاعی یا بی‌هوشی عمومی انجام می‌شود و بیمار روی شکم می‌خوابد تا جراح به پشت مچ پا دسترسی داشته باشد. جراح دو سر پاره‌شده‌ی تاندون را پیدا می‌کند، بافت آسیب‌دیده‌ی بین آن‌ها را تمیز می‌کند و دو سر را با تکنیک بخیه‌ی مخصوص به هم نزدیک می‌کند.
نوع بخیه اهمیت زیادی دارد. تکنیک‌هایی مانند کرکوالد طوری طراحی شده‌اند که نیرو را در طول تاندون پخش کنند و اجازه دهند حرکت کنترل‌شده زودتر شروع شود — و همین شروع زودهنگام حرکت، یکی از عوامل مهم نتیجه‌ی نهایی است.
در روش کم‌تهاجم به‌جای یک برش بلند، از چند برش کوچک استفاده می‌شود و بخیه‌ها با راهنمای مخصوص از زیر پوست عبور داده می‌شوند. مزیت آن مشکلات کمتر زخم و اسکار کوچک‌تر است؛ در مقابل، به تجربه‌ی خاص و انتخاب درست بیمار نیاز دارد.
کاندید مناسب این روش معمولاً کسی است که پارگی‌اش تازه است — اغلب در دو هفته‌ی اول — محل پارگی در بخش میانی تاندون قرار دارد، و پوست آن ناحیه سالم است و زخم، عفونت یا آسیب فعالی ندارد. در مقابل، پارگی مزمن، پارگی نزدیک محل اتصال به استخوان پاشنه، و پارگی مجدد معمولاً به روش باز و گاهی به بازسازی نیاز دارند. انتخاب روش با جراح است.
خود عمل معمولاً حدود یک ساعت طول می‌کشد و در بیشتر موارد بیمار همان روز یا فردای آن مرخص می‌شود. پا در پایان عمل در آتل یا بوت، در وضعیت رو به پایین، بی‌حرکت می‌شود.
در پایان عمل، مچ پا رو به پایین نگه داشته می‌شود تا دو سر تاندون بدون کشش کنار هم بمانند. گوه‌های داخل بوت همین وضعیت را حفظ می‌کنند. اگر همه‌ی گوه‌ها یک‌باره برداشته شوند، تاندون تازه‌ترمیم‌شده ناگهان تحت کشش کامل قرار می‌گیرد. برداشتن پله‌پله به بافت فرصت می‌دهد خودش را با طول جدید تطبیق دهد.
پارگی تاندون آشیل تشخیص داده شده و بین جراحی و درمان بدون عمل مانده‌اید؟
انتخاب درست به شرایط خود شما بستگی دارد، نه به قاعده‌ی کلی.
نقاهت هفته‌به‌هفته: از بوت تا دویدن
نقاهت جراحی آشیل یک مسیر پلکانی است و پریدن از هر پله، خطر پارگی دوباره را بالا می‌برد. جدول زیر یک تقویم رایج را نشان می‌دهد؛ اعداد بین بیماران متفاوت است و برنامه‌ی نهایی را جراح شما تعیین می‌کند.
نکته‌ای که بیماران را غافلگیر می‌کند این است که برداشتن بوت، پایان کار نیست بلکه شروع سخت‌ترین بخش است. عضله‌ی ساق در دوره‌ی بی‌حرکتی به‌طور محسوسی لاغر می‌شود و برگرداندن قدرت آن ماه‌ها تمرین منظم می‌خواهد.
بعد از عمل چه چیزی نتیجه را خراب می‌کند؟
شایع‌ترین اشتباه، وزن انداختن زودهنگام روی پا بدون اجازه‌ی پزشک است. تاندون تازه‌ترمیم‌شده در هفته‌های اول ضعیف‌ترین حالت خود را دارد و یک لغزش ساده در حمام یا روی پله می‌تواند بخیه‌ها را پاره کند.
دومین عامل، بی‌توجهی به مراقبت زخم است. پوست پشت مچ پا خون‌رسانی کمی دارد؛ خیس شدن زخم، سیگار کشیدن و قند خون کنترل‌نشده هر سه بهبود آن را کند می‌کنند. هر گونه قرمزی گسترده، ترشح یا تب باید فوراً گزارش شود.
سومین عامل، رها کردن فیزیوتراپی پس از رفع درد است. بسیاری از بیماران وقتی درد تمام می‌شود تصور می‌کنند کار تمام است، در حالی که قدرت پا هنوز شاید نیمی از پای سالم باشد. برنامه‌ی مرحله‌به‌مرحله در مقاله‌ی بعد از عمل تاندون آشیل: نقاهت و بازگشت به ورزش آمده است.
خطر لخته‌ی خون در ساق نیز در دوره‌ی بی‌حرکتی وجود دارد. درد یک‌طرفه و تورم ناگهانی ساق، به‌ویژه همراه با گرمی و قرمزی، نیاز به بررسی فوری دارد.
چه انتظاری از نتیجه‌ی نهایی داشته باشیم؟
بیشتر بیماران به راه رفتن عادی، بالا رفتن از پله و فعالیت‌های روزمره برمی‌گردند. بازگشت به ورزش‌های رقابتی و پرشی هدف واقع‌بینانه‌ای است، اما زمان‌بر است و در بعضی بیماران قدرت نهایی کمی کمتر از پای سالم باقی می‌ماند.
معیار عملی برای بازگشت به دویدن، تقویم نیست بلکه توانایی است: بتوانید روی یک پا و بدون درد چندین بار پاشنه را کامل بالا بیاورید و قدرت آن به پای سالم نزدیک شود.
ضخیم‌تر شدن دائمی ناحیه‌ی تاندون و کمی کاهش دامنه‌ی حرکت مچ، یافته‌های شایعی هستند که معمولاً عملکرد را مختل نمی‌کنند. اگر آسیب در ورزش رخ داده، تمرین‌های پیشگیرانه برای پای سالم هم اهمیت دارد؛ در مقاله‌ی درمان درد پشت پاشنه ناشی از تاندینوپاتی آشیل به این موضوع پرداخته شده است.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیمارانی که بهترین نتیجه را می‌گیرند لزوماً آن‌هایی نیستند که سخت‌ترین جراحی را پشت سر گذاشته‌اند؛ آن‌هایی هستند که برنامه‌ی بازتوانی را تا آخر جدی گرفته‌اند. تاندون آشیل بافتی است که دیر جوش می‌خورد و زود دوباره پاره می‌شود. اگر یک توصیه داشته باشم این است: در ماه چهارم، وقتی درد رفته و حس می‌کنید پا سالم است، همان‌جا عجله نکنید.
پرسش‌های متداول
جراحی پارگی تاندون آشیل چقدر طول می‌کشد؟
خود عمل معمولاً حدود یک ساعت است. بیشتر بیماران همان روز یا روز بعد مرخص می‌شوند و نیازی به بستری طولانی نیست.
بعد از عمل چه زمانی می‌توانم راه بروم؟
راه رفتن با بوت و وزن‌اندازی تدریجی معمولاً از هفته‌ی دوم تا ششم شروع می‌شود و راه رفتن بدون بوت اغلب بعد از هفته‌ی هشتم تا دوازدهم. این زمان‌بندی را جراح بر اساس وضعیت ترمیم تعیین می‌کند.
آیا جراحی جای زخم بزرگی می‌گذارد؟
در روش باز، برش معمولاً در پشت مچ پا و چند سانتی‌متر است. در روش کم‌تهاجم چند برش کوچک زده می‌شود و اسکار کمتر است. کیفیت اسکار به مراقبت از زخم و عوامل فردی هم بستگی دارد.
احتمال پارگی دوباره بعد از جراحی چقدر است؟
پارگی مجدد پس از ترمیم جراحی نسبتاً کم گزارش می‌شود، اما صفر نیست. بیشترین موارد مربوط به وزن‌اندازی زودهنگام یا بازگشت زودرس به ورزش پیش از بازگشت کامل قدرت است.
اگر چند هفته از پارگی گذشته باشد باز هم می‌شود عمل کرد؟
بله، اما پارگی مزمن پیچیده‌تر است. چون دو سر تاندون جمع شده‌اند، گاهی نیاز به پیوند یا انتقال تاندون از ناحیه‌ی دیگر پیش می‌آید و نقاهت طولانی‌تر می‌شود.
بعد از عمل باید فیزیوتراپی بروم؟
بله و این بخش قابل حذفی نیست. عضله‌ی ساق در دوره‌ی بی‌حرکتی ضعیف می‌شود و بدون برنامه‌ی تقویتی منظم، قدرت پا به سطح قبل برنمی‌گردد.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک می‌شود.
برای بررسی تاندون آشیل نوبت بگیرید
ساعات پاسخ‌گویی مطب برای هماهنگی نوبت در دسترس است.
منابع
