پاسخ کوتاه: «استخوان اضافی مچ پا» معمولاً همان ناویکولار فرعی است — یک استخوانک اضافی در لبهی داخلی پا که خیلیها دارند و اغلب هیچ دردی نمیدهد. جراحی فقط وقتی مطرح میشود که درد با کفی، اصلاح کفش و فیزیوتراپی کنترل نشود. برداشتن آن یک عمل کوچک اما با نقاهت واقعی چند هفتهای است.
استخوان اضافی مچ پا یعنی چه؟
در لبهی داخلی پا، درست زیر قوزک داخلی، استخوانی به نام ناویکولار وجود دارد. در بخشی از مردم، کنار آن یک استخوانک اضافی هم شکل میگیرد.
این یک ناهنجاری نیست؛ یک تنوع طبیعی است که از دوران رشد باقی میماند. بسیاری از افراد آن را دارند و هرگز خبردار نمیشوند. طبق مرجع StatPearls، این استخوانک در ۴ تا ۲۱ درصد مردم دیده میشود و در ۵۰ تا ۹۰ درصد موارد در هر دو پا وجود دارد؛ در زنان شایعتر است.۱
مشکل وقتی شروع میشود که این استخوانک برجسته باشد و به کفش بخورد، یا محل اتصالش با استخوان اصلی تحت کشش قرار بگیرد.
در همان نقطه، تاندون مهمی میچسبد که قوس کف پا را نگه میدارد — و به همین دلیل این موضوع با صافی کف پا گره میخورد.
علائمش چیست؟
برجستگی قابل لمس در لبهی داخلی پا، معمولاً در هر دو پا.
درد و حساسیت روی همان برجستگی، بهویژه بعد از فعالیت طولانی یا ورزش.
قرمزی یا پینه در محل تماس با کفش.
و گاهی خستگی زودرس پا یا احساس افتادن قوس کف پا.
علائم اغلب در نوجوانی شروع میشوند، چون در همین سن هم فعالیت زیاد میشود و هم رشد استخوان کامل میگردد.
| وضعیت | درمان معمول | انتظار |
|---|---|---|
| بدون درد (اتفاقی کشف شده) | هیچ کاری لازم نیست | پیگیری نمیخواهد |
| درد خفیف با فعالیت | اصلاح کفش، کاهش موقت بار | اغلب کنترل میشود |
| درد مکرر | کفی طبی برای پشتیبانی قوس | بهبود در چند هفته |
| درد مقاوم چند ماهه | فیزیوتراپی هدفمند | نیاز به پایبندی |
| شکست درمان غیرجراحی | برداشتن استخوانک | نقاهت چند هفتهای |
| همراه با صافی کف پای علامتدار | ممکن است اصلاح قوس هم لازم شود | جراحی بزرگتر |
تشخیص چطور انجام میشود؟
معاینه معمولاً کافی است: محل دقیق حساسیت روی برجستگی، وضعیت قوس کف پا و قدرت تاندون بررسی میشود.
عکس ساده نوع استخوانک را نشان میدهد و کمک میکند تصمیم بگیریم درمان غیرجراحی چقدر شانس دارد.
در موارد مشکوک، امآرآی نشان میدهد آیا محل اتصال ملتهب است یا تاندون هم درگیر شده.
نکتهی مهم: دیدن این استخوانک در عکس، بهتنهایی دلیل جراحی نیست. درد است که درمان میشود، نه عکس.
برجستگی دردناک لبهی داخلی پا دارید؟
با معاینه مشخص میشود درد از خودِ استخوانک است یا از تاندون و قوس کف پا.
درمان بدون جراحی چه میکند؟
اولین قدم، برداشتن فشار از روی برجستگی است: کفشی که در آن ناحیه تنگ نباشد و درزی روی آن نقطه نداشته باشد.
کفی طبی که قوس کف پا را پشتیبانی کند، کشش روی محل اتصال را کم میکند.
کاهش موقت فعالیتهای پرفشار و در موارد حاد، مدت کوتاهی بیحرکتی.
و فیزیوتراپی برای تقویت همان تاندونی که قوس را نگه میدارد.
در بیشتر بیماران، همین اقدامات کافی است. جراحی گزینهی آخر است، نه اول.
عمل استخوان اضافه مچ پا چطور انجام میشود؟
جراحی وقتی مطرح میشود که درد بعد از چند ماه درمان درست غیرجراحی همچنان فعالیت روزمره را محدود کند. دو روش اصلی وجود دارد و تفاوتشان مهم است:
| روش | چه کاری انجام میشود | نتیجه در مطالعات |
|---|---|---|
| برداشتن ساده | فقط استخوانک اضافی برداشته میشود | ۸۰٪ نتیجهی عالی |
| روش کیدنر | استخوانک برداشته و محل اتصال تاندون تیبیال خلفی بازسازی میشود | ۵۸٪ نتیجهی عالی |
این اعداد از یک مرور سیستماتیک روی ۱۵ مطالعه و ۲۸۰ بیمار میآید (۱۶۴ برداشتن ساده، ۱۱۶ کیدنر). نتیجهگیری مرور این است که هر دو روش مؤثرند، عوارض کمی دارند و رضایت بیماران بالاست. میزان کل عوارض ۷٫۲ درصد بود (۱۸ نفر از ۲۵۰).۲
چون این دو روش برای بیماران یکسانی به کار نمیروند. کیدنر معمولاً وقتی انتخاب میشود که تاندون هم درگیر باشد یا قوس کف پا افتاده باشد — یعنی مورد سختتر. مقایسهی مستقیم این دو عدد بدون در نظر گرفتن این تفاوت، گمراهکننده است.
در عمل، استخوانک اضافی برداشته میشود و اتصال تاندون در صورت لزوم بازسازی میشود. اگر همزمان صافی کف پای علامتدار وجود داشته باشد، ممکن است اصلاح قوس هم لازم شود؛ آنوقت جراحی بزرگتر و نقاهت طولانیتر است.
بعد از عمل چقدر طول میکشد تا برگردم؟
در مطالعهای روی نوجوانان ورزشکار (۱۶ بیمار، ۱۷ پا) که همه برداشتن ساده شدند و در ۷۶ درصد موارد تاندون هم ترمیم شد، میانگین بازگشت به فعالیت عادی ۱۳ هفته بود (بازهی ۸ تا ۱۶ هفته) و ۹۴ درصد بیماران به ورزش قبلی خود برگشتند.۳
در همان مطالعه، در پیگیری نهایی ۷۶ درصد پاها هیچ دردی نداشتند، ۱۸ درصد درد خفیف داشتند و ۶ درصد تغییری در درد حس نکردند.۳
| بازه | معمولاً چه خبر است |
|---|---|
| هفتهی ۱ تا ۲ | ورم و درد، پا بالا، تحمل وزن محدود |
| هفتهی ۲ تا ۶ | بوت یا آتل، شروع تدریجی وزنانداختن طبق دستور جراح |
| هفتهی ۶ تا ۱۲ | فیزیوتراپی، بازگشت به راهرفتن عادی |
| حدود هفتهی ۱۳ | میانگین بازگشت به فعالیت عادی در مطالعهی نوجوانان ورزشکار |
| ماه ۴ به بعد | بازگشت کامل به ورزش رقابتی، بسته به نوع عمل |
- وجود همزمان صافی کف پا یا چرخش پاشنه به بیرون که اصلاح نشود — در مطالعات، همین گروه بیشترین نیاز به جراحی دوباره را داشتند۲
- جراحی روی استخوانکی که دردش منشأ دیگری دارد
- برنگشتن به فیزیوتراپی بعد از عمل
عوارض گزارششده هم جدی نبودند: در گروه برداشتن ساده بیشتر مشکلِ اسکار حساس یا دردناک، و در گروه کیدنر عفونت و درد عودکننده.۲
جزئیات بیشتر دربارهی خودِ این استخوانک در ناویکولر فرعی: علل، علائم و روشهای درمان و حالت رشد نامتعارف آن در رشد نامتعارف ناویکولار آمده است.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
خیلی از بیمارانی که با عکس و تشخیص «استخوان اضافی» میآیند، اصلاً به جراحی نیاز ندارند. سؤال درست این نیست که استخوانک هست یا نه؛ این است که درد از کجاست.
پرسشهای متداول
استخوان اضافی مچ پا خطرناک است؟
نه. یک تنوع طبیعی است و در بسیاری از افراد هیچ علامتی ایجاد نمیکند.
حتماً باید برداشته شود؟
نه. فقط وقتی درد با کفش مناسب، کفی و فیزیوتراپی کنترل نشود، جراحی مطرح میشود.
چرا تازه در نوجوانی درد گرفت؟
چون در این سن هم فعالیت بیشتر میشود و هم رشد استخوان کامل میگردد و محل اتصال تحت فشار قرار میگیرد.
ارتباطش با صافی کف پا چیست؟
تاندونی که قوس کف پا را نگه میدارد در همان نقطه میچسبد؛ به همین دلیل این دو گاهی با هم دیده میشوند.
بعد از عمل کِی راه میروم؟
معمولاً چند هفته تحمل وزن محدود با بوت لازم است؛ برنامهی دقیق به نوع عمل بستگی دارد.
عمل استخوان اضافه مچ پا موفقیتش چقدر است؟
در مرور ۲۸۰ بیمار، برداشتن ساده ۸۰ درصد نتیجهی عالی داشت و روش کیدنر ۵۸ درصد. عوارض کلی ۷٫۲ درصد بود و بیشترشان جزئی.
بعد از عمل چند هفته تا ورزش؟
در مطالعهی نوجوانان ورزشکار، میانگین بازگشت به فعالیت عادی ۱۳ هفته بود (۸ تا ۱۶ هفته) و ۹۴ درصد به ورزش قبلی برگشتند.
چند درصد مردم استخوان اضافه دارند؟
بین ۴ تا ۲۱ درصد، و در ۵۰ تا ۹۰ درصد موارد در هر دو پا. بیشترشان هیچوقت علامتدار نمیشوند.
در هر دو پا هست؟
اغلب بله، ولی معمولاً فقط یک طرف علامتدار میشود.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
برای بررسی درد لبهی داخلی پا وقت بگیرید
با معاینه و عکس مشخص میشود درمان غیرجراحی چقدر شانس دارد و جراحی لازم است یا نه.
منابع
