در این صفحه فیلم جراحی افتادگی مچ پا را میبینید: عمل انتقال تاندون که در آن تاندون سالم عضلهی پشت ساق به روی پا منتقل میشود تا بیمار دوباره بتواند پنجه را بالا بیاورد. افتادگی مچ پا (فوت دراپ) یعنی ضعف یا فلج عضلاتی که پنجه را بالا میکشند؛ طبق StatPearls نتیجهاش راهرفتن با زانوی بالاکشیده و کشیدهشدن پنجه روی زمین است. این جراحی برای همه نیست: وقتی عصب شانس بهبودی دارد، بریس و فیزیوتراپی مقدم است و عمل انتقال تاندون برای بیمارانی است که بعد از مدت کافی، عصب برنگشته. در ادامه میگویم چه چیزی در فیلم میبینید، چه کسی کاندید است، مراحل عمل و نقاهت چقدر است.
در این فیلم چه چیزی میبینید؟
ویدیو بخشهای کلیدی یک عمل انتقال تاندون برای افتادگی مچ پا را نشان میدهد: آزادکردن تاندون عضلهی تیبیالیس خلفی از پشت مچ، عبوردادن آن از میان استخوانهای ساق به جلوی پا، و دوختن آن به استخوانهای روی پا در حالتی که مچ کمی به بالا خم است. کل عمل معمولاً یک تا دو ساعت طول میکشد و با بیحسی نخاعی یا بیهوشی عمومی انجام میشود.
چیزی که در فیلم دیده نمیشود ولی مهمترین بخش تصمیم است، ماههای قبل از عمل است: نوار عصب و عضله، تست قدرت، و انتظار برای دیدن اینکه عصب خودش برمیگردد یا نه. جراحی وقتی درست است که این مرحله درست طی شده باشد.
| گزینه | برای چه کسی | مزیت | محدودیت |
|---|---|---|---|
| فیزیوتراپی + انتظار | آسیب تازه با شانس بهبود عصب | بدون جراحی، بهبودی گاهی کامل | ماهها طول میکشد، نتیجه قطعی نیست |
| بریس AFO | همهی بیماران در دورهی انتظار؛ فلج دائمی | فوری، ایمن، بدون بیهوشی | وابستگی دائمی، محدودیت کفش، راهرفتن غیرطبیعی |
| ترمیم یا آزادسازی عصب | قطع یا فشار عصب در ماههای اول | درمان ریشهای | فقط در پنجرهی زمانی محدود |
| انتقال تاندون | افتادگی دائمی با عضلهی سالم و مچ نرم | راهرفتن بدون بریس، کنترل ارادی پنجه | نقاهت ۶ تا ۱۲ ماه، قدرت کمتر از پای سالم |
افتادگی مچ پا از کجا میآید و چرا همه جراحی نمیشوند؟
پنجهی پا را عصب پرونئال (فیبولار) بالا میکشد. این عصب کنار زانو، درست زیر پوست، دور سر استخوان نازکنی میپیچد و به همین دلیل طبق StatPearls شایعترین محل آسیب تکعصبی در پاست: فشار طولانی (پا روی پا انداختن، گچ تنگ، لاغری شدید، بستری طولانی)، ضربه، جراحی زانو یا لگن، و دیسک کمر با درگیری ریشهی L5. دیابت هم این عصب را آسیبپذیرتر میکند.
سرنوشت عصب بستگی به نوع آسیب دارد. اگر فقط غلاف عصب صدمه دیده (نوروپراکسی)، بهبودی معمولاً کامل است و طی هفتهها تا چند ماه پنجه برمیگردد. اگر رشتههای عصب پاره شده باشند، بازسازی کند است و ممکن است ناقص بماند؛ و اگر عصب کاملاً قطع شده، طبق StatPearls بهبودی خودبهخودی ممکن نیست و راه، جراحی عصب یا انتقال تاندون است. نوار عصب و عضله دو تا چهار هفته بعد از آسیب همین را مشخص میکند. برای شناخت علتها افتادگی پا (Foot Drop) را ببینید.
این عضله در پشت ساق است و توسط عصب دیگری (تیبیال) کار میکند، پس در آسیب عصب پرونئال سالم میماند. قدرت و طولش برای رسیدن به روی پا کافی است و جهت کشش آن بعد از انتقال دقیقاً همان کاری را میکند که عضلات فلجشده انجام میدادند: بالاکشیدن پنجه. به همین دلیل انتخاب استاندارد در بیشتر عملهای انتقال تاندون برای افتادگی مچ پاست.
پنجهی پایتان تازه افتاده یا به زمین گیر میکند؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینهی قدرت عضلات و نوار عصب مشخص میکند عصب شانس برگشت دارد یا نه.
چه کسی کاندید جراحی انتقال تاندون است؟
سه شرط با هم باید برقرار باشد. اول، افتادگی مچ پا دائمی شده باشد؛ یعنی بعد از مدت انتظار منطقی (معمولاً حداقل یک سال از آسیب عصبی، یا زودتر اگر نوار عصب قطع کامل را نشان دهد) هیچ بازگشتی دیده نشده. دوم، عضلهای که قرار است تاندونش منتقل شود، یعنی تیبیالیس خلفی، قوی و سالم باشد؛ اگر آن هم ضعیف باشد انتقال معنی ندارد. سوم، مفصل مچ پا خشک نشده باشد و بشود آن را با دست تا وضعیت خنثی بالا آورد؛ اگر تاندون آشیل کوتاه شده، اول باید آزاد شود.
بیمارانی که علت افتادگیشان بیماری پیشروندهی عصبی یا سکته است، یا کنترل عضلانی کلی پا را ندارند، معمولاً از بریس بیشتر سود میبرند تا از جراحی. تصمیم نهایی با معاینهی قدرت تکتک عضلات پا با مقیاس صفر تا پنج گرفته میشود.
بریس AFO یا جراحی؟ گزینههای درمان افتادگی مچ پا
طبق StatPearls، درمان محافظهکارانه شامل فیزیوتراپی، بریس و کنترل درد است و بریس مچ پا و پا (AFO) برای جلوگیری از افتادن پنجه و مدیریت فلجهایی که بهبود کافی ندارند استفاده میشود. AFO فوراً راهرفتن را ایمن میکند، بدون بیهوشی و نقاهت، و در بسیاری از بیماران تنها درمان لازم است. اشکالش این است که باید همیشه پوشیده شود، با هر کفشی نمیسازد و حرکت را طبیعی نمیکند.
انتقال تاندون این وابستگی را برمیدارد: بیمار بدون بریس راه میرود و پنجه با فرمان خودش بالا میآید، هرچند قدرت آن به اندازهی پای سالم نمیرسد و دویدن سریع معمولاً محدود میماند. گزینهی سوم، آزادسازی یا ترمیم خودِ عصب است که فقط در پنجرهی زمانی محدودی بعد از آسیب نتیجه میدهد. جزئیات فنی روش را در جراحی انتقال تاندون مچ پا: روش، مراقبتها و نکات مهم نوشتهام.
بعد از عمل: نقاهت چقدر طول میکشد؟
بعد از انتقال تاندون، مچ حدود شش هفته در گچ یا بوت با مچ کمی رو به بالا ثابت میماند تا تاندون در محل تازه به استخوان بچسبد؛ در این مدت وزنگذاری محدود است. از هفتهی ششم بوت باز میشود و فیزیوتراپی برای آموزش دوبارهی مغز شروع میشود: عضلهای که عمری پا را به داخل میچرخاند، حالا باید یاد بگیرد پنجه را بالا بکشد. این «بازآموزی» چند ماه طول میکشد.
راهرفتن بدون بریس معمولاً از ماه سوم و نتیجهی نهایی حدود ۶ تا ۱۲ ماه بعد از عمل مشخص میشود. StatPearls برنامهی تمرین خانگی را جزو اصلی درمان میداند تا قدرت و دامنهی حرکت حفظ شود و مچ دچار انقباض نشود. عوارض احتمالی: سستشدن تاندون، ضعف چرخش پا به داخل، عفونت و خشکی مچ؛ به همین دلیل پیگیری منظم لازم است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
هر افتادگی پنجهای که تازه شروع شده اورژانس تشخیصی است، نه درمانی: هرچه زودتر علت (فشار روی عصب، دیسک کمر، ضربه) پیدا شود، شانس برگشت عصب بیشتر است. اگر پنجهی پایتان هنگام راهرفتن به زمین گیر میکند، برای بالاآوردن پا زانو را بیش از حد بلند میکنید، یا بیحسی روی پا و کنار ساق دارید، همان هفته معاینه شوید.
و اگر ماههاست با بریس راه میروید و به شما گفتهاند «همین است که هست»، ارزیابی برای انتقال تاندون یک گزینهی واقعی است که خیلی از بیماران از وجودش خبر ندارند.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
بیشتر بیمارانی که برای انتقال تاندون به من میرسند، سالهاست با بریس زندگی کردهاند و هیچکس به آنها نگفته گزینهی دیگری هست. این عمل معجزه نیست و پا مثل روز اول نمیشود، ولی راهرفتن بدون بریس و بالاآوردن پنجه با فرمان خود، برای کسی که ده سال پنجهاش را روی زمین کشیده، تغییر کوچکی نیست.
پرسشهای متداول
جراحی افتادگی مچ پا چقدر طول میکشد؟
خودِ عمل انتقال تاندون معمولاً یک تا دو ساعت است. نقاهت اصلی حدود شش هفته در گچ یا بوت و بعد چند ماه فیزیوتراپی؛ نتیجهی نهایی ۶ تا ۱۲ ماه بعد مشخص میشود.
آیا افتادگی مچ پا بدون جراحی خوب میشود؟
اگر فقط غلاف عصب آسیب دیده باشد، بله و معمولاً کامل. اگر رشتههای عصب پاره شده، بهبودی کند و ناقص است و در قطع کامل عصب بدون جراحی ممکن نیست. نوار عصب و عضله این را مشخص میکند.
بریس AFO بهتر است یا انتقال تاندون؟
در دورهی انتظار برای بهبود عصب و در بیمارانی که شرایط جراحی ندارند، بریس. در افتادگی دائمی با عضلهی سالم و مچ نرم، انتقال تاندون بیمار را از بریس بینیاز میکند.
بعد از انتقال تاندون میشود دوید؟
راهرفتن، بالارفتن از پله و فعالیت روزمره بدون بریس معمولاً ممکن میشود. قدرت پنجه به اندازهی پای سالم نمیرسد و دویدن سریع یا ورزش پرشی معمولاً محدود میماند.
علت افتادگی مچ پا چیست؟
شایعترین علت آسیب عصب پرونئال کنار زانو در اثر فشار طولانی، ضربه یا جراحی است؛ بعد از آن دیسک کمر با درگیری ریشهی L5. دیابت، بستری طولانی و بیماریهای عصبی هم از علتها هستند.
چه زمانی برای انتقال تاندون دیر میشود؟
تا وقتی مفصل مچ نرم باشد و عضلهی تیبیالیس خلفی قوی بماند، دیر نیست؛ حتی سالها بعد از آسیب. اگر مچ خشک و آشیل کوتاه شده باشد، اول باید آنها اصلاح شوند.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
سالهاست با بریس افتادگی مچ پا راه میروید؟
شاید کاندید انتقال تاندون باشید. برای ارزیابی با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
