درمان خانگی آرتروز شست پا: علائم و گزینه‌های جراحی

درمان خانگی آرتروز شست پا از شناختن خود بیماری شروع می‌شود: آرتروز شست پا یعنی ساییدگی غضروف مفصل پایه‌ی انگشت شست، همان مفصلی که هنگام برداشتن هر قدم خم می‌شود. نتیجه‌اش درد روی مفصل موقع راه‌رفتن، سفتی شست و گاهی برجستگی روی پشت پاست.

در زبان پزشکی به آن «هالوکس ریجیدوس» یعنی «شست سفت» می‌گویند و طبق AAOS شایع‌ترین نوع آرتروز در پاست که معمولاً بین ۳۰ و ۶۰ سالگی شروع می‌شود.

خبر خوب این است که بسیاری از بیماران بدون جراحی کنار می‌آیند؛ طبق StatPearls تا ۵۵ درصد بیماران با درمان‌های غیرجراحی تسکین کافی می‌گیرند.

در این مقاله توضیح می‌دهم آرتروز شست را از روی چه علائمی بشناسید، چه فرقی با قوز شست دارد، در خانه چه کاری واقعاً کمک می‌کند، تزریق کِی مطرح است و اگر لازم شد، کدام جراحی برای کدام مرحله است.

آرتروز شست پا چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

مفصل پایه‌ی شست جایی است که اولین استخوان بلند پا به اولین بند انگشت شست می‌رسد. Cleveland Clinic می‌گوید این مفصل در هر قدم نیرویی برابر دو برابر وزن بدن را تحمل می‌کند.

وقتی غضروف سطح مفصل ساییده شود، استخوان‌ها به هم نزدیک می‌شوند و بدن در لبه‌ی مفصل زائده‌ی استخوانی می‌سازد که حرکت شست را محدودتر می‌کند.

علت اصلی در بیشتر بیماران ساییدگی تدریجی است. AAOS آسیب‌های مکرر یا فرسودگی، و راستای نامناسب پا مثل صافی کف پا یا قوز شست را از علل آن می‌داند. Cleveland Clinic ضربه‌خوردن شست، فشار زیاد و آسیب ورزشی کف شست را هم اضافه می‌کند.

طبق StatPearls، ضربه بیشتر علت درگیری یک‌طرفه است و بیماری‌هایی مثل نقرس و آرتریت روماتوئید هم می‌توانند زمینه‌ساز باشند.

این مشکل در زنان شایع‌تر است؛ StatPearls می‌گوید زنان دو برابر مردان مبتلا می‌شوند. Cleveland Clinic آن را در حدود یک نفر از هر ۴۰ بزرگسال بالای ۵۰ سال گزارش می‌کند و افرادی را که تمام روز روی پا هستند و ورزشکاران را در معرض خطر بیشتر می‌داند.

علائم آرتروز شست پا چیست و چه فرقی با قوز شست دارد؟

طبق AAOS، علامت اصلی درد در مفصل شست هنگام راه‌رفتن و فعالیت است که معمولاً روی مفصل حس می‌شود ولی ممکن است در عمق آن هم باشد. سفتی شست و کم‌شدن توان خم‌کردن آن به بالا و پایین، به‌خصوص وقتی موقع برداشتن قدم باید رو به بالا خم شود، علامت مهم دیگر است.

Cleveland Clinic ورم اطراف مفصل را هم اضافه می‌کند و می‌گوید علائم با ایستادن، هوای سرد و کفش تنگ بدتر می‌شوند.

برجستگی هم پیدا می‌شود، ولی جای آن مهم است. در آرتروز شست، طبق AAOS برجستگی شبیه قوز یا پینه روی سطح بالای پا، روی مفصل شست، ایجاد می‌شود. در قوز شست یا هالوکس والگوس، برجستگی کنار داخلی پاست و خود شست به سمت انگشتان دیگر کج می‌شود.

برای مقایسه، هالوکس والگوس چیست؟ علائم، علت و درمان را ببینید.

StatPearls می‌گوید ضخیم‌شدن مفصل پوشیدن کفش را دشوار می‌کند و درد می‌تواند شکل راه‌رفتن را تغییر دهد.

اگر درد شست شما الگوی دیگری دارد، مثل درد زیر شست یا قرمزی ناگهانی و شدید، علت‌های دیگر را در علت درد شست پا و روش‌های درمانی بخوانید.

آرتروز شست پا چطور تشخیص داده می‌شود و چند درجه دارد؟

تشخیص با معاینه شروع می‌شود. طبق StatPearls، مفصل اغلب متورم و حساس است، زائده‌ی استخوانی روی آن لمس می‌شود و خم‌کردن شست به بالا درد ایجاد می‌کند. Cleveland Clinic می‌گوید پزشک دامنه‌ی حرکت مفصل را می‌سنجد و بررسی می‌کند شست تا کجا خم می‌شود.

عکس رادیولوژی، طبق AAOS، محل و اندازه‌ی زائده‌های استخوانی و میزان آرتروز در عمق مفصل را نشان می‌دهد. StatPearls عکس در حالت ایستاده را توصیه می‌کند.

بر اساس میزان خم‌شدن شست و یافته‌های عکس، بیماری از درجه‌ی صفر تا چهار درجه‌بندی می‌شود و همین درجه است که نوع درمان را تعیین می‌کند؛ جدول بالا خلاصه‌ی آن است.

درمان خانگی آرتروز شست پا: چه کاری واقعاً کمک می‌کند؟

مهم‌ترین درمان خانگی، کفش درست است. هدف این است که شست موقع راه‌رفتن کمتر خم شود. AAOS کفش با کف سفت و طراحی گهواره‌ای (کف قوس‌دار که پا را بدون خم‌شدن شست جلو می‌برد)، یا کفش معمولی با کفی سفت کربنی که زیر شست امتداد دارد، را توصیه می‌کند.

Cleveland Clinic هم کفشی را پیشنهاد می‌کند که جلوی آن جای کافی برای انگشتان داشته باشد تا به مفصل فشار نیاید.

Cleveland Clinic چند کار دیگر را هم مفید می‌داند: پد یا کفی آماده که شست را حمایت کند و حرکتش را محدود کند، گذاشتن یخ یا کمپرس سرد روی مفصل، و حمام متناوب آب گرم و سرد.

مسکن‌های ضدالتهاب بدون نسخه هم طبق هر دو منبع درد و ورم را کم می‌کنند؛ اما اگر بیماری کلیه، معده یا فشار خون دارید، قبل از مصرف منظم با پزشک مشورت کنید.

برای پیشگیری از پیشرفت علائم، Cleveland Clinic ورزش برای حفظ تحرک مفصل، استراحت بعد از فعالیت شدید و کفش مناسب با فضای کافی برای انگشتان را توصیه می‌کند. Cleveland Clinic همچنین می‌گوید کفش تنگ و ایستادن طولانی علائم را بدتر می‌کنند؛ پس کفش تنگ را کنار بگذارید و بین ایستادن‌های طولانی استراحت کنید.

اگر این کارها کافی نبود، تزریق کورتون داخل مفصل گزینه‌ی بعدی است که AAOS و Cleveland Clinic هر دو از آن نام می‌برند. تزریق درد را کم می‌کند، ولی آرتروز را برنمی‌گرداند و تصمیم درباره‌ی تکرار آن باید با پزشک باشد.

جراحی آرتروز شست پا: کدام روش برای چه کسی؟

Cleveland Clinic جراحی را برای وقتی مطرح می‌کند که درمان‌های دیگر علائم را برطرف نکرده‌اند. در مراحل اولیه و متوسط (درجه‌ی ۱ و ۲)، روش انتخابی طبق StatPearls «کیلکتومی» است: جراح زائده‌های استخوانی روی مفصل را می‌تراشد تا شست دوباره خم شود.

StatPearls نتیجه‌ی عالی را تا ۹۷ درصد در این درجه‌ها گزارش می‌کند و می‌گوید بیمار بلافاصله می‌تواند وزن روی پا بگذارد. طبق AAOS بعد از آن دست‌کم ۲ هفته صندل با کف چوبی پوشیده می‌شود.

در مراحل پیشرفته (درجه‌ی ۳ و ۴)، طبق StatPearls جوش‌دادن مفصل یا آرترودز استاندارد طلایی است و میزان موفقیت آن حدود ۹۰ درصد است. در این عمل دو سر مفصل به هم جوش داده می‌شوند؛ درد مفصل از بین می‌رود، ولی شست دیگر در آن مفصل خم نمی‌شود.

نقاهت آرترودز طولانی‌تر است. AAOS آتل یا گچ را برای ۶ هفته‌ی اول ذکر می‌کند، Cleveland Clinic گچ یا بوت را ۳ تا ۶ هفته و بعد عصا، و StatPearls دوره‌ی بدون تحمل وزن را بسته به روش ۴ تا ۸ هفته می‌داند.

تعویض مفصل هم وجود دارد، ولی AAOS آن را بیشتر برای سالمندان کم‌تحرک مناسب می‌داند و StatPearls مفصل مصنوعی کامل را در افراد جوان و فعال توصیه نمی‌کند.

جزئیات بیشتر جراحی را در درمان آرتروز مفصل متاتارسوفالانژیال اول نوشته‌ام.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

Cleveland Clinic توصیه می‌کند به محض اینکه درد تازه‌ای در مفصل شست یا اطراف آن حس کردید، معاینه شوید؛ AAOS هم می‌گوید این بیماری وقتی زود شناخته شود راحت‌تر درمان می‌شود، چون تا برجستگی ظاهر شود زائده‌ی استخوانی و آرتروز شکل گرفته‌اند.

همچنین اگر درد با کفش مناسب و درمان خانگی بهتر نشده، راه‌رفتن‌تان تغییر کرده، یا مفصل ناگهان قرمز، داغ و بسیار دردناک شده (که الگوی آرتروز ساده نیست و باید علت دیگری بررسی شود)، مراجعه را عقب نیندازید.

پرسش‌های متداول

آیا آرتروز شست پا بدون جراحی درمان می‌شود؟

آرتروز برنمی‌گردد، ولی علائم آن در بسیاری از بیماران کنترل می‌شود. طبق StatPearls تا ۵۵ درصد بیماران با کفش مناسب، کفی، مسکن و تزریق تسکین کافی می‌گیرند.

بهترین درمان خانگی آرتروز انگشت شست پا چیست؟

کفش با کف سفت یا گهواره‌ای و جلوی پهن، کفی سفت زیر شست، یخ روی مفصل، حمام متناوب آب گرم و سرد، و پرهیز از کفش تنگ.

هالوکس ریجیدوس با هالوکس والگوس چه فرقی دارد؟

هالوکس ریجیدوس یعنی آرتروز و سفتی مفصل شست با برجستگی روی پشت آن. هالوکس والگوس یعنی کج‌شدن شست به سمت انگشتان دیگر با برجستگی کنار داخلی پا.

بعد از عمل آرتروز شست پا کِی می‌توانم راه بروم؟

بعد از کیلکتومی معمولاً بلافاصله با صندل مخصوص و حدود ۲ هفته بعد با کفش معمولی. بعد از جوش‌دادن مفصل، چند هفته گچ، آتل یا بوت لازم است؛ منابع ۳ تا ۸ هفته ذکر می‌کنند.

جوش‌دادن مفصل شست چه نتیجه‌ای دارد؟

هدف این عمل از بین بردن درد مفصل است و طبق StatPearls موفقیت آن حدود ۹۰ درصد است. در مقابل، شست در آن مفصل دیگر خم نمی‌شود؛ پیش از عمل درباره‌ی کفش و فعالیت‌های مورد نظرتان با جراح صحبت کنید.

آرتروز شست پا در چه کسانی شایع‌تر است؟

بزرگسالان ۳۰ تا ۶۰ ساله و بالاتر، زنان، کسانی که سابقه‌ی ضربه به شست دارند، افرادی با صافی کف پا یا قوز شست، و مبتلایان به نقرس یا آرتریت روماتوئید.

منابع

1. Hallux Rigidus (Stiff Big Toe) — OrthoInfo, American Academy of Orthopaedic Surgeons
2. Hallux Rigidus — StatPearls, NCBI Bookshelf
3. Hallux Rigidus — Cleveland Clinic