التهاب تاندون کف پا — که در زبان پزشکی «التهاب فاشیای کف پا» یا پلانتار فاسیاتیس نام دارد و به آن «فاشئیت پلانتار» یا «فاسئیت پلانتار» هم میگویند — شایعترین علت درد پاشنه در بزرگسالان است و طبق StatPearls حدود ۱۰ درصد مردم در طول زندگی به آن دچار میشوند. نشانهی کلاسیکش درد تیز زیر پاشنه با اولین قدمهای صبح است که بعد از چند دقیقه راهرفتن کم میشود. خبر خوب این است که به گفتهی آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS)، بیش از ۹۰ درصد بیماران با درمانهای ساده ظرف ۱۰ ماه بهبود مییابند و جراحی فقط برای اقلیت کوچکی لازم میشود. در این مقاله توضیح میدهم این نوار بافتی چرا ملتهب میشود، در خانه دقیقاً چه کاری بکنید، و کِی وقت تزریق یا جراحی است.
تاندون کف پا دقیقاً چیست و چرا ملتهب میشود؟
چیزی که مردم «تاندون کف پا» مینامند، در واقع یک نوار پهن و محکم از بافت همبند است به نام فاشیای کف پا (پلانتار فاشیا) که از استخوان پاشنه تا پای انگشتان کشیده شده و قوس کف پا را مثل زه کمان نگه میدارد. با هر قدم، وقتی پاشنه به زمین میخورد، فشار زیادی به محل اتصال این نوار به پاشنه وارد میشود.
طبق AAOS، اگر این فشار بیش از توان بافت باشد، پارگیهای ریز در محل اتصال ایجاد میشود و بدن با التهاب جواب میدهد؛ نتیجه درد و حساسیت زیر پاشنه است. StatPearls تأکید میکند که در بیشتر موارد فرایند اصلی «فرسایش تدریجی» است نه التهاب حاد، و همین توضیح میدهد چرا درمان چند هفته زمان میبرد.
عوامل خطر شناختهشده: ایستادن طولانی در شغل، اضافهوزن، دویدن یا افزایش ناگهانی فعالیت، کفش با کف نازک یا کهنه، سفتی عضلات ساق و تاندون آشیل، و کف پای خیلی صاف یا خیلی گود. طبق StatPearls، اوج شیوع در سن ۴۰ تا ۶۰ سال است.
طبق AAOS، شغلهایی که ساعتها ایستادن روی سطح سفت میخواهند خطر بیشتری دارند؛ مثلاً کادر درمان، کارگران کارخانه و معلمان.
| مرحله | چه زمانی | درمان اصلی |
|---|---|---|
| ۱ — شروع | هفتهی اول تا ششم | کشش ساق و فاشیا، سرما، کفی سیلیکونی، کمکردن دویدن |
| ۲ — مقاوم | هفتهی ۶ تا ۱۲ | فیزیوتراپی، آتل شبانه، کفی سفارشی، ضدالتهاب کوتاهمدت |
| ۳ — مزمن | بعد از ۳ ماه | شوکویو، تزریق PRP یا کورتون محدود |
| ۴ — جراحی | بعد از ۶ تا ۱۲ ماه بینتیجه | آزادسازی فاشیا (اقلیت کوچک بیماران) |
علائم التهاب تاندون کف پا: چطور از خار پاشنه یا آسیب آشیل تشخیص بدهم؟
سه نشانه تقریباً تشخیص را قطعی میکند: درد تیز زیر پاشنه با اولین قدمهای صبح یا بعد از مدتی نشستن؛ کمشدن درد بعد از چند دقیقه راهرفتن و برگشت آن در پایان روز؛ و حساسیت با فشار انگشت روی جلوی داخلیِ پاشنه، جایی که فاشیا به استخوان میچسبد.
بسیاری از بیماران با تشخیص «خار پاشنه» مراجعه میکنند، چون در عکس رادیولوژی یک زائدهی استخوانی دیده شده. طبق StatPearls حدود نیمی از مبتلایان به التهاب فاشیا خار پاشنه هم دارند، ولی خار عامل درد نیست؛ AAOS صریح میگوید بیشتر کسانی که خار پاشنه دارند اصلاً درد ندارند و درمان بدون برداشتن خار انجام میشود. تفاوت این دو را در خار پاشنه یا التهاب فاشیای کف پا مفصلتر نوشتهام.
اگر درد بهجای زیر پاشنه، پشت پاشنه و بالای آن است و با بالا رفتن از پله بدتر میشود، احتمالاً موضوع تاندون آشیل است، نه فاشیای کف پا؛ برای آن تاندینوپاتی مزمن آشیل را ببینید. درد همراه با سوزش، گزگز یا بیحسی هم بیشتر به عصب برمیگردد تا فاشیا.
در طول خواب پنجهی پا رو به پایین میافتد و فاشیا در حالت کوتاهشده استراحت میکند. با اولین قدم صبح، این نوار ناگهان کشیده میشود و پارگیهای ریزی که شب در حال ترمیم بودند دوباره باز میشوند؛ به همین دلیل چند قدم اول دردناکترین است و بعد از گرمشدن بافت آرام میشود. آتل شبانه دقیقاً همین چرخه را میشکند.
درد پاشنه هر صبح با قدم اول شروع میشود؟
دکتر علیرضا صحرانورد، جراح ارتوپدی پا و مچ پا، با معاینه مشخص میکند درد از فاشیای کف پا، تاندون آشیل یا عصب است.
درمان خانگی التهاب تاندون کف پا (فاشئیت پلانتار): چه کاری واقعاً جواب میدهد؟
طبق AAOS، مؤثرترین کار برای این درد، کشش عضلات ساق و خودِ فاشیای کف پاست. کشش ساق: رو به دیوار بایستید، پای دردناک را عقب بگذارید، زانو صاف و پاشنه روی زمین، لگن را به دیوار نزدیک کنید تا کشش را در ساق حس کنید؛ ۱۰ بار، هر بار ۱۰ ثانیه، دو تا سه نوبت در روز. کشش فاشیا: نشسته، پا را روی زانوی دیگر بگذارید و انگشتان را با دست به سمت ساق بکشید تا نوار زیر کف پا سفت شود؛ بهترین زمانش صبح قبل از اولین قدم است.
کاهش بار: چند هفته دویدن و ورزش پرشی را با دوچرخه یا شنا عوض کنید. سرما: یک بطری آب یخزده را ۲۰ دقیقه زیر کف پا بغلتانید، بهویژه بعد از فعالیت. کفش: کفی سیلیکونی پاشنه یا کفش با کف ضخیم و پاشنهی کمی بلندتر، فشار روی محل درد را کم میکند؛ کفش ورزشی کهنه را عوض کنید.
دارو: داروهای ضدالتهاب خوراکی مثل ایبوپروفن درد را کم میکند، ولی AAOS توصیه میکند بدون مشورت پزشک بیشتر از یک ماه مصرف نشود. آتل شبانه: بیشتر ما با پنجهی رو به پایین میخوابیم و فاشیا شب کوتاه میشود؛ آتل شب پا را در حالت کشیده نگه میدارد و برای درد صبحگاهی مقاوم بسیار مؤثر است. StatPearls میگوید برای قضاوت دربارهی هر درمانی حداقل ۶ هفته لازم است، پس زود ناامید نشوید.
تزریق، شوکویو و جراحی: کِی نوبت آنها میرسد؟
اگر بعد از چند ماه درمان خانگی و فیزیوتراپی هنوز درد دارید، گزینههای بعدی بررسی میشود. تزریق کورتون در فاشیا التهاب را سریع کم میکند، اما AAOS هشدار میدهد که تزریق مکرر فاشیا را ضعیف میکند و میتواند به پارگی آن و صافشدن قوس پا بینجامد؛ به همین دلیل معمولاً به یک یا دو نوبت محدود میشود. تزریق پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) این خطر پارگی را ندارد.
شوکویو (امواج ضربهای) و در موارد خاص تزریق بوتاکس در عضلهی ساق برای کمکردن کشش، از درمانهای کمکی هستند. جراحی آزادسازی فاشیا آخرین گزینه است و StatPearls آن را برای بیمارانی نگه میدارد که ۶ تا ۱۲ ماه درمان غیرجراحی جواب نگرفته باشند. جراحی هم تضمین قطعی نیست و عوارضی مثل آسیب عصب یا کاهش قوس پا دارد، پس فقط وقتی همهی مسیر غیرجراحی درست طی شده باشد پیشنهاد میشود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
NHS توصیه میکند اگر درد پاشنه با مراقبت خانگی ظرف دو هفته بهتر نشد، معاینه شوید. جدا از این، چند نشانه هست که نباید منتظر بمانید: درد شدید ناگهانی بعد از یک ضربه یا پرش (احتمال پارگی فاشیا یا شکستگی)، درد شبانه که با استراحت هم آرام نمیشود، تورم و گرمی پاشنه همراه با تب، بیحسی یا گزگز کف پا، و درد پاشنه در کودک یا نوجوان که الگوی متفاوتی دارد.
در معاینه، محل دقیق حساسیت، دامنهی حرکت مچ، سفتی آشیل و شکل قوس پا بررسی میشود. عکس رادیولوژی معمولاً برای رد شکستگی یا آرتروز گرفته میشود و امآرآی فقط وقتی لازم است که به علت دیگری شک داشته باشیم. تشخیص درست از همان اول، ماهها درمان بیهدف را کوتاه میکند.
نظر دکتر علیرضا صحرانورد
جراح ارتوپدی پا و مچ پا
شایعترین اشتباهی که در بیماران درد پاشنه میبینم این است که با دیدن خار در عکس، دنبال کسی میگردند که خار را بتراشد. خار مقصر نیست؛ فاشیایی که ماهها زیر فشار بوده مقصر است. بیمارانی که کشش ساق را جدی و روزانه انجام میدهند، تقریباً همیشه بدون تزریق و جراحی خوب میشوند.
پرسشهای متداول
التهاب تاندون کف پا چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
با درمان درست معمولاً چند هفته تا چند ماه. طبق AAOS بیش از ۹۰ درصد بیماران ظرف ۱۰ ماه با روشهای ساده بهبود مییابند، ولی برای قضاوت دربارهی هر درمان حداقل ۶ هفته صبر لازم است.
التهاب تاندون کف پا با خار پاشنه چه فرقی دارد؟
خار پاشنه یک زائدهی استخوانی است که در عکس دیده میشود و در نیمی از بیماران همراه التهاب فاشیاست، ولی خودش عامل درد نیست. درد از فاشیای ملتهب میآید و بدون برداشتن خار درمان میشود.
بهترین درمان خانگی التهاب تاندون کف پا چیست؟
کشش عضلات ساق و فاشیای کف پا (مخصوصاً صبح قبل از قدم اول)، غلتاندن بطری یخ زیر پا، کفی سیلیکونی پاشنه و عوضکردن کفش کهنه. کاهش دویدن و ایستادن طولانی هم لازم است.
آیا میشود با التهاب تاندون کف پا راه رفت یا ورزش کرد؟
راهرفتن معمولی مانعی ندارد، ولی دویدن و ورزش پرشی را چند هفته با دوچرخه یا شنا عوض کنید. درد بعد از فعالیت یعنی هنوز بار زیاد است.
تزریق کورتون برای التهاب فاشیای کف پا خوب است؟
درد را سریع کم میکند، اما تکرارش فاشیا را ضعیف و مستعد پارگی میکند؛ به همین دلیل به یک یا دو نوبت محدود میشود و بعد از چند ماه درمان غیرجراحی ناموفق پیشنهاد میشود.
چه زمانی التهاب تاندون کف پا جراحی لازم دارد؟
فقط وقتی ۶ تا ۱۲ ماه درمان غیرجراحی کامل (کشش، کفی، آتل شب، فیزیوتراپی و تزریق) جواب نداده باشد. اقلیت کوچکی از بیماران به این مرحله میرسند.
فاشئیت پلانتار (فاسئیت پلانتار) همان التهاب تاندون کف پاست؟
بله. «فاشئیت پلانتار» و «فاسئیت پلانتار» دو شکل نوشتنِ نام علمی همین بیماریاند (Plantar fasciitis). مردم به آن التهاب تاندون کف پا میگویند و در پزشکی التهاب فاشیای کف پا نام دارد؛ علائم و درمانش همان است که در این مقاله آمده.
سؤال شما اینجا نبود؟ مستقیم از دکتر بپرسید؛ پاسخ تا ۲ روز پیامک میشود.
چند ماه است کفی و کرم عوض میکنید و درد نرفته؟
برای برنامهی درمانی مرحلهای و بررسی نیاز به تزریق یا شوکویو با مطب دکتر صحرانورد تماس بگیرید.
منابع
